1-dars: C tili tanishuv, Hello World

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba C tilining tarixini bilishi, compiler o'rnatishi, birinchi Hello World dasturini yozishi va kompilatsiya qilishi kerak.

1. C tili nima va nima uchun?

C — 1972-yilda Dennis Ritchie tomonidan Bell Labs'da yaratilgan dasturlash tili. Asosiy maqsad — UNIX operatsion tizimi uchun edi.

C tili tarixi

1972 — yaratildi
1978 — "The C Programming Language" kitobi (K&R)
1989 — ANSI C standarti
1999 — C99
2011 — C11
2017 — C17
2024 — C23

50+ yil — hali ham eng kuchli tillardan biri.

2. C qayerda ishlatiladi?

3. C va boshqa tillar

Til	C bilan munosabati
C++	C'ning OOP versiyasi
Objective-C	Apple eski tili
Java	C sintaksisi
JavaScript	C sintaksisi
C#	Microsoft, C++'ga o'xshash
Go	Google, C'ga o'xshash
Rust	C'ning zamonaviy alternativi
Python	Interpreteri C'da yozilgan

C ni o'rgansangiz — qolgan tillarni tezroq tushunasiz.

4. C vs Scratch

Scratch'da:

when 🟢 clicked
    say [Salom dunyo!] for 2 secs

C'da:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom dunyo!\n");
    return 0;
}

Bir xil natija, lekin C'da tekst kod.

5. C tili xususiyatlari

Compiled vs Interpreted

C — compiled: kod mashina kodiga aylantiriladi. Python, JavaScript — interpreted: kod chiziqma-chiziq o'qiladi.

C dasturi kompilyatsiya kerak.

Statically Typed

int yosh = 25;       // tur (int) belgilangan
yosh = "Akmal";      // XATO! int o'rniga matn

Python'da:

python

yosh = 25            # tur avtomatik
yosh = "Akmal"       # OK — tur o'zgaradi

C qat'iy, Python erkin.

6. C compiler o'rnatish

macOS

Avtomatik bor. Tekshiring:

bash

$ clang --version
Apple clang version 15.0.0

Agar yo'q bo'lsa:

bash

$ xcode-select --install

Linux (Ubuntu)

bash

$ sudo apt update
$ sudo apt install gcc
$ gcc --version

Windows

3 ta variant:

Variant 1: MinGW

mingw-w64.org'dan yuklab oling
O'rnating
PATH'ga qo'shing
gcc --version

Variant 2: WSL (tavsiya)

PowerShell: wsl --install
Ubuntu o'rnatiladi
Ubuntu terminal'da: sudo apt install gcc

Variant 3: Visual Studio

Full IDE, lekin og'ir

Tavsiya

WSL — eng yaxshi tanlov Windows uchun. Linux terminali — Foundation kursi uchun ideal.

7. VS Code va C/C++ extension

VS Code'ni oching
Extensions (chap, chiziqlar bilan kvadrat)
C/C++ qidiring (Microsoft tomonidan)
Install

Endi VS Code'da .c fayllarni chiroyli syntax highlighting bilan ko'rasiz.

8. Birinchi C dasturi: Hello World

hello.c faylini yarating:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Hello, World!\n");
    return 0;
}

Tushuntirish

#include <stdio.h>

Header fayl qo'shish. stdio.h — Standard Input/Output. printf shu yerda.

int main(void) {

main funksiyasi — har C dasturning kirish nuqtasi. int — bu funksiya butun raqam qaytaradi. void — parameter yo'q.

    printf("Hello, World!\n");

printf — matn chiqaruvchi. \n — yangi qator (newline).

    return 0;

Return 0 — dastur muvaffaqiyatli tugadi. Boshqa raqam — xato.

Yopish qavsi — funksiya tugadi.

9. Kompilyatsiya va ishga tushirish

bash

$ gcc hello.c -o hello
$ ./hello
Hello, World!

Tushuntirish

gcc hello.c — C compiler hello.c faylini kompilyatsiya qiladi
-o hello — natija faylni hello deb ataydi
./hello — yaratilgan dasturni ishga tushirish

Windows'da

Windows'da: gcc hello.c -o hello.exe va ./hello.exe yoki .\hello.exe.

WSL'da Linux uslubi.

Compiler turlari

Compiler	Tizim
gcc	GNU Compiler, Linux/Windows
clang	macOS standart
MSVC	Microsoft Visual Studio
tcc	Tiny C Compiler

Hammasi C'ni kompilyatsiya qiladi.

10. C dastur tuzilmasi

// Preprocessor directive
#include <stdio.h>

// Funksiya
int main(void) {
    // Statement (gap)
    printf("Salom\n");
    
    // Statement
    int yosh = 25;
    
    // Return
    return 0;
}

Asosiy qoidalar

Har statement ; bilan tugaydi
Funksiya {} ichida
Qavslar ochilgan = yopilgan
C — case sensitive: main ≠ Main
Indentatsiya — 4 bo'shliq yoki tab (qoida yo'q, lekin standart)

11. Comment — izohlar

// Bitta qatorli izoh

/* Bir nechta
   qatorli
   izoh */

Compiler izohlarni e'tiborga olmaydi — faqat odamlar uchun.

Yaxshi izoh

WHY yozing — nima uchun, sababini
WHAT o'zi kodda ko'rinadi

Yomon:

i = i + 1;  // i ni 1 ga oshirish

Yaxshi:

i = i + 1;  // ball oshadi har raund'da

12. printf — chiqarish

printf("Salom dunyo!\n");
printf("Mening yoshim: 25\n");
printf("Yashayman Toshkentda\n");

Maxsus belgilar (escape characters)

Belgi	Ma'no
`\n`	Yangi qator
`\t`	Tab
`\\`	Backslash
`\"`	Quotation mark
`\'`	Apostrof
`\0`	Null character

Misol:

printf("Birinchi qator\nIkkinchi qator\n");
printf("Tab\tbilan\tajratilgan\n");
printf("Quotation: \"Salom\"\n");

13. Bir nechta printf

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom!\n");
    printf("Mening ismim Akmal\n");
    printf("Men 22 yoshdaman\n");
    printf("Toshkentdaman\n");
    return 0;
}

Natija:

Salom!
Mening ismim Akmal
Men 22 yoshdaman
Toshkentdaman

14. C va terminal birga

Terminal'da:

bash

$ mkdir c-asoslari
$ cd c-asoslari
$ touch hello.c
$ nano hello.c
# (kod yozing, Ctrl+O saqlash, Ctrl+X chiqish)
$ gcc hello.c -o hello
$ ./hello
Hello, World!

VS Code'da:

c-asoslari papkani oching
hello.c yarating
Kod yozing va Ctrl+S saqlang
Terminal'ni oching (Ctrl + `)
gcc hello.c -o hello && ./hello

15. Xatolar (errors) bilan tanishuv

Syntax error

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom\n")    // ← ; unutilgan
    return 0;
}

Kompilyatsiya:

hello.c:4:25: error: expected ';' after expression
    printf("Salom\n")
                        ^
                        ;

C xato joyini aniq ko'rsatadi. 4:25 — 4-qator, 25-belgi.

Boshqa keng tarqalgan xatolar

expected ';' — vergulli unutgan
expected '}' — qavs yopilmagan
undeclared identifier — o'zgaruvchi e'lon qilinmagan
implicit declaration — funksiya e'lon qilinmagan
linker error — header yo'q

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Setup

C compiler o'rnatilganini tekshiring:

bash

$ gcc --version
# yoki
$ clang --version

VS Code'da C/C++ extension o'rnating

Test fayl yarating:

bash

$ mkdir ~/c-darslari
$ cd ~/c-darslari
$ touch hello.c

Daftarga screenshot.

Topshiriq 2 — Hello World

hello.c:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Hello, World!\n");
    return 0;
}

Kompilyatsiya va ishga tushirish:

bash

$ gcc hello.c -o hello
$ ./hello

Natijani Drive'ga screenshot bilan saqlang.

Topshiriq 3 — Shaxsiy tanishuv

tanishuv.c yarating va o'zingiz haqida 5+ jumla yozing:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom! Mening ismim Akmal Karimov.\n");
    printf("Men 22 yoshdaman.\n");
    printf("Toshkentda yashayman.\n");
    printf("Foundation 4-oy talabasiman.\n");
    printf("C tilini o'rganmoqdaman.\n");
    return 0;
}

O'z ma'lumotlaringizni qo'ying.

Kompilyatsiya va ishga tushirish. Natijani screenshot.

Topshiriq 4 — Escape characters

belgilar.c:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Birinchi qator\nIkkinchi qator\n");
    printf("Tab\tajratilgan\tmatn\n");
    printf("Quotation: \"Salom dunyo!\"\n");
    printf("Apostrof: it\'s working\n");
    printf("Backslash: C:\\Users\\Akmal\n");
    return 0;
}

Natija qanday ko'rinadi? Daftarga yozing.

Topshiriq 5 — ASCII art

ascii-art.c — kichik ASCII art rasm chizing:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("    *    \n");
    printf("   ***   \n");
    printf("  *****  \n");
    printf(" ******* \n");
    printf("*********\n");
    printf("    *    \n");
    return 0;
}

(Yulduzcha)

O'zingiz boshqa rasm chizing — uy, mushuk, daraxt, ism.

Drive'ga: 5-ascii-art.c va screenshot.

Topshiriq 6 — Xato'larni topish

Quyidagi kod 4 ta xatoga ega. Toping va tuzating:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Birinchi qator\n")
    printf(Ikkinchi qator\n);
    print("Uchinchi qator\n");
    printf("To'rtinchi qator\n");
    return 0
}

Tuzatilgan versiyani Drive'ga: 6-xatolarni-tuzating.c

Topshiriq 7 — Kompilyatsiya jarayoni

GCC bilan tajriba:

bash

$ gcc hello.c -o hello                 # standart
$ gcc -Wall hello.c -o hello           # warnings'lar ko'rsatish
$ gcc -Wall -Wextra hello.c -o hello   # ko'proq warnings
$ gcc -O2 hello.c -o hello             # optimization
$ gcc -g hello.c -o hello              # debug uchun

Har birini ishlatib ko'ring. Farqi bormi?

Daftarga yozing.

Topshiriq 8 — GitHub'ga yuklang

Hamma 4-oy darslari uchun yangi repo: c-darslari

bash

$ cd ~/c-darslari
$ git init
$ touch README.md
$ echo "# C tili darslari" > README.md
$ echo "Foundation 4-oy" >> README.md
$ git add .
$ git commit -m "feat: initial commit"

GitHub'da yangi repo (Public) → connect:

bash

$ git remote add origin https://github.com/USERNAME/c-darslari.git
$ git branch -M main
$ git push -u origin main

Hamma .c fayllarni qo'shing.

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
C	Past darajadagi dasturlash tili
Compiler	Kodni mashina kodiga aylantiruvchi
gcc / clang	Mashhur C kompilatorlari
`#include`	Preprocessor direktivi
stdio.h	Standard I/O header
`main()`	Dasturning kirish nuqtasi
`printf`	Matn chiqarish funksiyasi
`return 0`	Muvaffaqiyatli tugash
Statement	Gap (`;` bilan tugaydi)
Comment	Izoh (`//` yoki `/* */`)
Escape character	`\n`, `\t` va h.k.
Syntax error	Sintaksis xatosi
Executable	Bajariladigan fayl
`-o`	Output fayl nomi
Case sensitive	Katta-kichik harf farqlanadi

Keyingi dars

2-dars: O'zgaruvchilar va ma'lumot turlari →

1-dars: C tili tanishuv, Hello World ​

1. C tili nima va nima uchun? ​

2. C qayerda ishlatiladi? ​

3. C va boshqa tillar ​

4. C vs Scratch ​

5. C tili xususiyatlari ​

Compiled vs Interpreted ​

Statically Typed ​

6. C compiler o'rnatish ​

macOS ​

Linux (Ubuntu) ​

Windows ​

7. VS Code va C/C++ extension ​

8. Birinchi C dasturi: Hello World ​

Tushuntirish ​

9. Kompilyatsiya va ishga tushirish ​

Tushuntirish ​

Compiler turlari ​

10. C dastur tuzilmasi ​

Asosiy qoidalar ​

11. Comment — izohlar ​

12. printf — chiqarish ​

Maxsus belgilar (escape characters) ​

13. Bir nechta printf ​

14. C va terminal birga ​

15. Xatolar (errors) bilan tanishuv ​

Syntax error ​

Boshqa keng tarqalgan xatolar ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​

1-dars: C tili tanishuv, Hello World

1. C tili nima va nima uchun?

2. C qayerda ishlatiladi?

3. C va boshqa tillar

4. C vs Scratch

5. C tili xususiyatlari

Compiled vs Interpreted

Statically Typed

6. C compiler o'rnatish

macOS

Linux (Ubuntu)

Windows

7. VS Code va C/C++ extension

8. Birinchi C dasturi: Hello World

Tushuntirish

9. Kompilyatsiya va ishga tushirish

Tushuntirish

Compiler turlari

10. C dastur tuzilmasi

Asosiy qoidalar

11. Comment — izohlar

12. printf — chiqarish

Maxsus belgilar (escape characters)

13. Bir nechta printf

14. C va terminal birga

15. Xatolar (errors) bilan tanishuv

Syntax error

Boshqa keng tarqalgan xatolar

Darsdagi topshiriqlar

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Keyingi dars