2-dars: Klaviatura, sichqoncha va fayl-papka asoslari

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba klaviaturadan ishonchli yoza olishi, sichqoncha bilan erkin ishlay olishi, fayllar va papkalar bilan asosiy amallarni mustaqil bajara olishi kerak.

1. Klaviatura tuzilmasi

Klaviaturadagi asosiy qismlar:

2. Eng muhim klavishlar

Klavish	Vazifasi
Space (Bo'shliq)	So'zlar orasida bo'shliq
Enter	Yangi qator, tasdiqlash
Backspace	Chap tomondagi harfni o'chirish
Delete	O'ng tomondagi harfni o'chirish
Tab	Oldinga bir necha belgi o'rin sakrash
Caps Lock	KATTA HARFga o'tish (yana bossangiz — qaytadi)
Shift	Bosib turib — bitta katta harf yoki ikkinchi simvol
Esc	Bekor qilish, oynani yopish
Arrow ↑↓←→	Matn ichida harakatlanish

3. Katta harf va simvollar

Bitta katta harf

Shift bosib turib, harfni bosing → bitta katta harf chiqadi.

Misol: Shift + A → A

Hammasi katta harf

Caps Lock bosing. Endi hamma harf KATTA chiqadi. Qaytib pastki harfga — yana Caps Lock bosing.

Ikkinchi simvol

Raqam klavishlari ustida belgilar bor: !@#$%^&*()

Shift bilan birga bossangiz — shu belgi chiqadi.

Klavish	Shift'siz	Shift +
1	1	!
2	2	@
3	3	#
4	4	$
5	5	%
6	6	^
7	7	&
8	8	*
9	9	(
0	0	)
,	,	<
.	.	>
/	/	?

4. Tilni almashtirish

O'zbek/Rus/Ingliz tillarini almashtirish:

• Windows: Alt + Shift yoki Win + Space
• macOS: Ctrl + Space yoki 🌐 (Globe) tugmasi

Adashtirmang

macOS'da Cmd + Space — bu Spotlight qidiruvi, til almashtirish emas.

Hozirgi til Windows'da pastki o'ng burchakda, macOS'da yuqori panelda ko'rinadi (EN, RU, UZ).

5. Asosiy tezkor klavishlar

Bularsiz kompyuterda samarali ishlab bo'lmaydi. Eslab qoling:

Vazifa	Windows	macOS
Nusxalash	Ctrl + C	Cmd + C
Qo'yish	Ctrl + V	Cmd + V
Kesish	Ctrl + X	Cmd + X
Bekor qilish (Undo)	Ctrl + Z	Cmd + Z
Saqlash	Ctrl + S	Cmd + S
Hammasini belgilash	Ctrl + A	Cmd + A
Qidirish	Ctrl + F	Cmd + F

Yodlash usuli

• C — Copy (nusxalash)
• V — Paste (qo'yish; V klavishi C ning yonida turadi)
• X — Cut (kesish — qaychi shaklini eslang)
• Z — Undo (bekor qilish)
• S — Save (saqlash)

6. Sichqoncha amallar batafsil

Belgilash (selection)

Bir fayl: sichqoncha bilan bir marta bosing.

Bir nechta fayl ketma-ket:

1. Birinchisini bosing
2. Shift bosib turib oxirgisini bosing
3. Orasidagilar ham belgilanadi

Tarqoq fayllar:

1. Birinchisini bosing
2. Ctrl (Win) yoki Cmd (Mac) bosib turib boshqalarini bosing
3. Faqat tanlanganlar belgilanadi

Hammasi: Ctrl + A (Win) yoki Cmd + A (Mac)

Sudrash (drag-and-drop)

Faylni boshqa joyga ko'chirish:

1. Faylga sichqoncha kursorni qo'ying
2. Chap tugmani bosib turing
3. Boshqa joyga sudrang
4. Chap tugmani qo'yib yuboring

7. Fayl va papka tushunchasi

Fayl — bitta hujjat, rasm, video va h.k.

Papka — fayllarni guruhlash uchun konteyner. Papka ichida boshqa papkalar bo'lishi mumkin.

8. File Explorer / Finder ochish

Windows: File Explorer

• Win + E bosing
• Yoki Taskbar'dagi sariq papka ikonkasini bosing

macOS: Finder

• Pastki Dock'da ko'k-oq jilmaygan yuz ikonkasi
• Yoki Cmd + N (Finder faol bo'lganda — yangi oyna ochadi)

Asosiy papkalar (foydalanuvchi uchun)

Papka	Nima saqlanadi
Desktop	Ish stoli yorliqlari
Documents	Hujjatlar (Word, Excel, PDF)
Downloads	Internetdan yuklangan fayllar
Pictures	Rasmlar
Music	Musiqa
Videos	Videolar

9. Yangi papka yaratish

Windows:

1. File Explorer'da kerakli joyga kiring
2. Bo'sh joyga o'ng tugma bosing
3. New → Folder tanlang
4. Yangi papka chiqadi — nomini yozing
5. Enter bosing

Yo'l 2 (tezroq): Ctrl + Shift + N

macOS:

1. Finder'da kerakli joyga kiring
2. O'ng tugma → New Folder
3. Yoki Cmd + Shift + N
4. Nomini yozing va Enter

10. Fayl yoki papkani qayta nomlash

1. Faylga bir marta bosing (belgilash)
2. F2 (Windows) yoki Enter (macOS) bosing
3. Yangi nom yozing
4. Enter bilan tasdiqlang

Kengaytmani o'zgartirmang

Faylda .docx, .xlsx, .pdf qismi bor. Bu — kengaytma. Uni o'zgartirmang — aks holda fayl ochilmay qoladi.

Faqat nomi qismini o'zgartiring.

11. Nusxalash, ko'chirish, o'chirish

Nusxalash (Copy) — original qoladi, ko'chirma yaratiladi

1. Faylni belgilang
2. Ctrl + C (yoki Cmd + C)
3. Boshqa papkaga kiring
4. Ctrl + V (yoki Cmd + V)

Ko'chirish (Move) — original yo'qoladi, boshqa joyga o'tadi

1. Faylni belgilang
2. Ctrl + X (yoki Cmd + X)
3. Boshqa papkaga kiring
4. Ctrl + V (yoki Cmd + V)

Yo'l 2 (drag): faylni boshqa papkaga sudrab tashlash

O'chirish (Delete)

1. Faylni belgilang
2. Delete klavishini bosing (yoki o'ng tugma → Delete)
   • macOS'da: Cmd + Delete (yoki o'ng tugma → Move to Trash)
3. Fayl Korzinaga tushadi

Korzinadan qaytarish

Recycle Bin (Windows) yoki Trash (Mac) — o'chirilgan fayllar vaqtinchalik joyi.

Fayl o'chgan, lekin to'liq yo'qolmagan. Korzinani ochib, faylga o'ng tugma → Restore orqali qaytarish mumkin.

Korzinani bo'shatish — to'liq o'chirish.

12. Fayl turlari va kengaytmalar

Tur	Kengaytma	Nima
Word hujjat	.docx	Matn hujjat
Excel jadval	.xlsx	Jadval, formulalar
PowerPoint	.pptx	Taqdimot, slaydlar
PDF	.pdf	Universal hujjat
Rasm	.jpg, .png	Surat
Matn	.txt	Oddiy matn (Notepad'da)
Video	.mp4	Video fayl
Audio	.mp3	Musiqa, ovoz
Arxiv	.zip	Bir nechta fayl bitta arxivda

13. Faylni ochish

Faylga ikki marta bosing. Avtomatik mos dasturda ochiladi:

• .docx → Word
• .xlsx → Excel
• .pdf → PDF reader yoki brauzer
• .jpg → Galereya

Boshqa dasturda ochish:

• O'ng tugma → Open with → dasturni tanlang

14. Saqlash (Save)

Dasturda fayl yaratganda — uni albatta saqlang. Bo'lmasa, kompyuter o'chsa yoki dastur yopilsa — hamma ish yo'qoladi.

Tezkor saqlash: Ctrl + S (Win) yoki Cmd + S (Mac)

Birinchi marta saqlaganda:

1. Save As oynasi chiqadi
2. Papkani tanlang (qayerga saqlash)
3. Nom yozing
4. Save tugmasini bosing

Keyingi safarlar: Ctrl + S bosing — avtomatik avvalgi joyga saqlanadi.

Tez-tez saqlang

Har 2–3 daqiqada Ctrl + S bosing. Bu odat bo'lib qolsin. Kompyuter o'chsa, dastur muzlasa — siz xavfsiz bo'lasiz.

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Yozish mashqi

Notepad (Windows) yoki TextEdit (Mac) oching. Quyidagi matnni xato qilmasdan yozing:

Salom! Mening ismim Akmal Karimov. Men 2026-yil 15-may
kuni Master IT o'quv markazida Foundation kursini boshladim.
Birinchi oyda Word, Excel va kompyuter asoslari o'rganaman.
Email: akmal.karimov@gmail.com
Telefon: +998 90 123 45 67

Yozish vaqtini sekundlarda o'lchang.

Topshiriq 2 — Katta harf va belgilar

Quyidagi matnni yozing (yumaloq qavslar, undov belgisi, @ belgisini ham qo'shing):

DIQQAT! Mening parolim: P@rol-2026! (qattiq saqlanadi)
Email manzilim: name.surname@gmail.com
Brauzerda saytni och: https://google.com

Shift va boshqa modifikatorlardan to'g'ri foydalaning.

Topshiriq 3 — Papka tuzilmasi yarating

Documents'da quyidagi tuzilmani yarating (papkalar):

Oquv-markazi/
├── 1-oy/
│   ├── Word-darslar/
│   ├── Excel-darslar/
│   └── Uy-vazifalari/
└── Shaxsiy/

Hamma papkalarni klaviatura tezkor klavishi (Ctrl + Shift + N / Cmd + Shift + N) bilan yarating.

Topshiriq 4 — Fayl operatsiyalari

1. Notepad'da yangi fayl yarating
2. Ichida bir nechta jumla yozing
3. Ctrl + S bilan saqlang — Oquv-markazi/1-oy/Word-darslar/ papkasiga
4. Nom: birinchi-fayl.txt
5. Faylni nusxalang (Ctrl + C)
6. Boshqa papkaga qo'ying (Ctrl + V) — Oquv-markazi/1-oy/Uy-vazifalari/
7. Asl faylni birinchi-fayl-asl.txt deb qayta nomlang (F2)
8. Yangi joyga ko'chirilgan nusxani birinchi-fayl-nusxa.txt deb nomlang

Topshiriq 5 — O'chirish va qaytarish

1. Bo'sh papka yarating: test-papka
2. Ichida 3 ta fayl yarating (Notepad orqali)
3. Hammasini Ctrl + A bilan belgilang
4. Delete klavishi bilan o'chiring
5. Recycle Bin / Trash ochib, hammasini qaytaring (Restore)
6. Endi test-papka ni ham o'chiring

Topshiriq 6 — Tezkor klavishlar marafoni

Quyidagilarni faqat tezkor klavishlar bilan bajaring:

1. Notepad oching (Win+R → notepad → Enter)
2. Bir jumla yozing
3. Ctrl + A — hammasini belgilang
4. Ctrl + C — nusxalang
5. → (o'ng strelka), keyin Enter — matn oxiriga o'tib, yangi qator oching
6. Ctrl + V — 5 marta qo'ying
7. Ctrl + S — saqlang (papka tanlang, nom bering)
8. Ctrl + W yoki Alt + F4 — yoping

Sichqonchaga umuman tegmasdan bajara olasizmi?

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Klaviatura	Yozish qurilmasi
Sichqoncha	Ko'rsatish qurilmasi
Trackpad	Laptopda sichqoncha o'rni
Hotkey / Shortcut	Tezkor klavish kombinatsiyasi
Caps Lock	Doimiy KATTA harf rejimi
Shift	Modifikator klavishi
File Explorer (Win) / Finder (Mac)	Fayl menejeri
Folder (papka)	Fayllar konteyneri
Extension (kengaytma)	.docx, .xlsx va h.k.
Copy / Cut / Paste	Nusxalash / Kesish / Qo'yish
Drag-and-drop	Sudrab tashlash
Recycle Bin / Trash	Korzina
Save	Saqlash

Keyingi dars

3-dars: Microsoft Word — tanishuv va matn yozish →