10-dars: Sikllar — for, while, do-while

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba for, while va do-while sikllarini tushunishi, har xil holatlarda qaysi biri mosligini bilishi va nested sikllar bilan ishlashi kerak.

1. Sikl nima?

Sikl (loop) — kodning takror-takror bajarilishi.

3-darsda pseudocode'da takrorlashni shunday yozgan edik:

REPEAT 10 TIMES:
    bajar narsa

C'da:

for (int i = 0; i < 10; i++) {
    printf("Iteration %d\n", i);
}

Bir xil g'oya — endi real C sintaksisida.

2. Nima uchun sikl?

Sikl'siz:

printf("1\n");
printf("2\n");
printf("3\n");
printf("4\n");
printf("5\n");
// ...100 marta...

Sikl bilan:

for (int i = 1; i <= 100; i++) {
    printf("%d\n", i);
}

Kod 3 qator, lekin 100 marta ishlaydi.

3. for sikli tuzilmasi

for (initialization; condition; update) {
    // body — har iteratsiyada ishlaydi
}

3 ta qism:

Misol — 0 dan 9 gacha

for (int i = 0; i < 10; i++) {
    printf("%d ", i);
}

Natija: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Qadamma-qadam

1. i = 0
2. i < 10? → ROST
3. Body: printf("0 ")
4. i++  →  i = 1

... har iteratsiyada 2-3-4 takrorlanadi ...

i = 10
2. i < 10? → YOLG'ON
3. Sikldan chiqadi

4. Asosiy for misollar

1 dan 10 gacha

for (int i = 1; i <= 10; i++) {
    printf("%d ", i);
}
// 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Teskari: 10 dan 1 gacha

for (int i = 10; i >= 1; i--) {
    printf("%d ", i);
}
// 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1

Qadam bilan: toq raqamlar

for (int i = 1; i <= 20; i += 2) {
    printf("%d ", i);
}
// 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19

5. Yig'indi va faktorial

Yig'indi

int sum = 0;
for (int i = 1; i <= 100; i++) {
    sum += i;
}
printf("1+2+...+100 = %d\n", sum);
// 1+2+...+100 = 5050

Faktorial

3-darsda flowchart bilan chizgan faktorial — endi C'da:

int n = 5;
int factorial = 1;

for (int i = 1; i <= n; i++) {
    factorial *= i;
}

printf("%d! = %d\n", n, factorial);
// 5! = 120

6. break va continue

break — sikldan chiqish

for (int i = 0; i < 100; i++) {
    if (i == 5) {
        break;  // sikl tugaydi
    }
    printf("%d ", i);
}
// 0 1 2 3 4

continue — keyingi iteratsiyaga

for (int i = 0; i < 10; i++) {
    if (i % 2 == 0) {
        continue;  // keyingi iteratsiyaga
    }
    printf("%d ", i);
}
// 1 3 5 7 9 (faqat toq)

7. Nested for — sikl ichida sikl

for (int i = 1; i <= 3; i++) {
    for (int j = 1; j <= 3; j++) {
        printf("(%d, %d) ", i, j);
    }
    printf("\n");
}

Natija:

(1, 1) (1, 2) (1, 3) 
(2, 1) (2, 2) (2, 3) 
(3, 1) (3, 2) (3, 3)

Xuddi shu tuzilma bilan ko'paytirish jadvali chiziladi: tashqi sikl — qaysi jadval (2, 3, ..., 9), ichki sikl — 1 dan 10 gacha ko'paytirish.

8. Pattern (naqsh) chizish

Yulduzlar piramida

int n = 5;

for (int i = 1; i <= n; i++) {
    for (int j = 1; j <= i; j++) {
        printf("*");
    }
    printf("\n");
}

Natija:

*
**
***
****
*****

O'rtali piramida

int n = 5;

for (int i = 1; i <= n; i++) {
    // Bo'shliqlar
    for (int j = 1; j <= n - i; j++) {
        printf(" ");
    }
    // Yulduzlar
    for (int j = 1; j <= 2 * i - 1; j++) {
        printf("*");
    }
    printf("\n");
}

Natija:

    *
   ***
  *****
 *******
*********

9. while sikli

while (shart) {
    // body
}

Shart rost bo'lguncha body takrorlanadi.

int i = 0;
while (i < 5) {
    printf("%d ", i);
    i++;
}
// 0 1 2 3 4

for va while taqqoslash

for:

for (int i = 0; i < 5; i++) {
    printf("%d ", i);
}

while:

int i = 0;
while (i < 5) {
    printf("%d ", i);
    i++;
}

Bir xil natija. Lekin:

• for — qachon nechta marta ishlashini oldindan bilamiz
• while — qancha marta ishlashini bilmaymiz

10. while qachon kerak?

Foydalanuvchi to'g'ri raqam kiritmaguncha

int yosh = -1;
while (yosh < 0 || yosh > 120) {
    printf("Yoshingizni kiriting (0-120): ");
    scanf("%d", &yosh);  // scanf — foydalanuvchidan qiymat o'qiydi
}

Cheksiz sikl

while (1) {
    // cheksiz, faqat break bilan chiqadi
}

11. do-while sikli

do {
    // body
} while (shart);

Avval body, keyin shart. Demak — kamida bir marta ishlaydi.

int i = 0;
do {
    printf("%d ", i);
    i++;
} while (i < 5);
// 0 1 2 3 4

12. while vs do-while farqi

int x = 10;

// while: shart yolg'on — bir marta ham ishlamaydi
while (x < 5) {
    printf("while\n");
}

// do-while: avval body, keyin shart
do {
    printf("do-while\n");
} while (x < 5);

Natija:

do-while

do-while bir marta ishladi, while umuman ishlamadi.

13. do-while qachon kerak?

Menu

int tanlov;
do {
    printf("\n=== MENU ===\n");
    printf("1. Yangi\n");
    printf("2. Ochish\n");
    printf("3. Saqlash\n");
    printf("4. Chiqish\n");
    printf("Tanlov: ");
    scanf("%d", &tanlov);
    
    // tanlovni qayta ishlash...
    
} while (tanlov != 4);

Menu kamida bir marta ko'rinishi kerak.

Foydalanuvchi to'g'ri javob bermaguncha

char javob;
do {
    printf("Davom etamiz? (h/y): ");
    scanf(" %c", &javob);
} while (javob != 'h' && javob != 'y');

14. Qaysi siklni tanlash?

Holat	Sikl
Aniq N marta	for
Massiv bo'ylab	for
Foydalanuvchidan to'g'ri ma'lumot olish	do-while
Menu	do-while
Fayl o'qish	while
Shart asoslangan	while

15. while bilan raqam masalalari

Raqamning son sonini topish

int n = 12345;
int count = 0;

while (n > 0) {
    n = n / 10;
    count++;
}

printf("Son soni: %d\n", count);
// Son soni: 5

Har iteratsiyada n 10 ga bo'linadi. 12345 → 1234 → 123 → 12 → 1 → 0.

Teskariga aylantirish

int n = 12345;
int reverse = 0;

while (n > 0) {
    reverse = reverse * 10 + n % 10;  // n % 10 — oxirgi raqam
    n /= 10;                          // oxirgisini olib tashlash
}

printf("Teskari: %d\n", reverse);
// 54321

Palindrome (palindrom) tekshirish

Palindrom — teskari o'qiganda ham bir xil (121, 1331, 99).

int n = 121;
int original = n;
int reverse = 0;

while (n > 0) {
    reverse = reverse * 10 + n % 10;
    n /= 10;
}

if (original == reverse) {
    printf("%d — palindrom\n", original);
} else {
    printf("%d — palindrom emas\n", original);
}

16. GCD: for va while yechimi

Eng katta umumiy bo'luvchi (GCD) — ikkala usulda.

for bilan (oddiy)

int a = 48, b = 18;
int gcd = 1;

for (int i = 1; i <= a && i <= b; i++) {
    if (a % i == 0 && b % i == 0) {
        gcd = i;
    }
}

printf("GCD(%d, %d) = %d\n", a, b, gcd);
// GCD(48, 18) = 6

while bilan (Euclidean — eng samarali)

int a = 48, b = 18;

while (b != 0) {
    int temp = b;
    b = a % b;
    a = temp;
}

printf("GCD: %d\n", a);
// GCD: 6

Euclidean usuli ancha tezroq — katta raqamlarda ham bir necha qadam yetadi.

17. Cheksiz sikl, break va continue while'da

Cheksiz sikl va break

while (1) {
    int input;
    printf("Raqam kiriting (0 — chiqish): ");
    scanf("%d", &input);
    
    if (input == 0) {
        break;  // cheksizdan chiqish
    }
    
    printf("Kvadrati: %d\n", input * input);
}

for (;;) { ... } — for bilan cheksiz siklning yana bir yozilishi.

continue while'da

int i = 0;
while (i < 10) {
    i++;
    if (i % 2 == 0) continue;  // faqat toq
    printf("%d ", i);
}
// 1 3 5 7 9

Continue va increment

While'da continue ishlatganda — increment'ni continue'dan oldin qo'ying. Aks holda — cheksiz sikl!

// XATO — cheksiz!
int i = 0;
while (i < 10) {
    if (i % 2 == 0) continue;  // i hech qachon o'zgarmaydi!
    printf("%d ", i);
    i++;
}

18. Common pitfalls

1. Off-by-one error

// XATO — 11 marta ishlaydi
for (int i = 0; i <= 10; i++) { ... }   // 0,1,2,...,10 (11 marta)

// To'g'ri — 10 marta
for (int i = 0; i < 10; i++) { ... }
for (int i = 1; i <= 10; i++) { ... }

2. Increment unutish — cheksiz sikl

int i = 0;
while (i < 10) {
    printf("%d ", i);
    // i++ unutildi — cheksiz!
}

3. = vs ==

int x = 5;
while (x = 0) { ... }   // XATO — belgilash, doim 0 (false)
while (x == 0) { ... }  // To'g'ri

4. O'zgaruvchini ichkarida e'lon qilish

for (int i = 0; i < 10; i++) {
    int x = i * 2;
    printf("%d\n", x);
}

// printf("%d\n", x);  // XATO! x faqat for ichida ko'rinadi
// printf("%d\n", i);  // XATO! i ham

19. Murakkab misol: Raqam topish o'yini

#include <stdio.h>
#include <stdlib.h>
#include <time.h>

int main(void) {
    srand(time(NULL));
    int secret = rand() % 100 + 1;
    int guess;
    int attempts = 0;
    
    printf("1-100 oralig'idagi raqamni toping!\n");
    
    do {
        printf("Sizning taxminingiz: ");
        scanf("%d", &guess);
        attempts++;
        
        if (guess > secret) {
            printf("Pastroq!\n");
        } else if (guess < secret) {
            printf("Balandroq!\n");
        }
    } while (guess != secret);
    
    printf("Topdingiz! Urinishlar: %d\n", attempts);
    return 0;
}

scanf va foydalanuvchi bilan ishlashni keyinroq chuqurroq o'rganamiz — hozircha tayyor kod sifatida sinab ko'ring.

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Asosiy for

asosiy.c — for sikli yordamida quyidagilarni alohida qatorlarda chiqaring:

1. 1 dan 20 gacha sonlar
2. 20 dan 1 gacha (teskari)
3. 2 dan 50 gacha faqat juft sonlar
4. 1 dan 50 gacha faqat toq sonlar

Maslahat: qadamni i += 2 bilan boshqaring.

Topshiriq 2 — Yulduzlar

stars.c — ichma-ich (nested) sikllar yordamida n = 5 uchun 4 xil yulduzcha naqshini chizing:

1. Oddiy piramida (1, 2, 3... yulduzcha)
2. Teskari piramida (n, n-1... yulduzcha)
3. O'rtaga tekislangan (markazlashgan) piramida
4. To'rtburchak (n qator, har birida 10 yulduzcha)

Topshiriq 3 — Tub sonlar

Tub son (prime) — faqat 1 va o'ziga bo'linadigan son.

primes.c — 1 dan 100 gacha barcha tub sonlarni topib chiqaring. Har bir sonni tekshirish uchun ichki sikldan foydalaning (i * i <= n gacha tekshirsa yetarli).

Topshiriq 4 — Raqam tahlili

number-analysis.c — berilgan butun son uchun while sikli yordamida quyidagilarni hisoblang va chiqaring:

• raqamlar soni (masalan 12345 → 5 ta)
• raqamlar yig'indisi (1+2+3+4+5)
• sonning teskarisi (12345 → 54321)

Maslahat: % 10 oxirgi raqamni, /= 10 esa oxirgi raqamni olib tashlashni beradi.

Boshqa raqamlar bilan sinab ko'ring.

Topshiriq 5 — do-while menu

menu.c — do-while sikli yordamida takrorlanuvchi menyu yozing:

• 5 ta tanlov chiqaring (masalan: Yangi fayl, Ochish, Saqlash, Chop etish, Chiqish)
• foydalanuvchi tanlovini scanf bilan o'qing
• switch bilan har bir tanlovga mos xabar chiqaring
• 5 (Chiqish) tanlanmaguncha menyu qaytadan ko'rsatilsin

Nega bu yerda while emas, do-while qulay — o'ylab ko'ring.

Topshiriq 6 — Collatz Conjecture

collatz.c — Collatz qoidasini while sikli bilan amalga oshiring:

• agar n juft bo'lsa → n = n / 2
• agar n toq bo'lsa → n = 3 * n + 1
• n 1 ga yetguncha takrorlang, har qadamni va jami qadamlar sonini chiqaring

Sinab ko'ring: 1, 2, 3, 6, 7, 27, 97.

(Bonus: 27 uchun necha qadam kerakligini toping.)

Topshiriq 7 — for/while/do-while qaysisi?

Quyidagi vazifalarning har biri uchun eng mos siklni tanlang va dasturni yozing:

1. 1 dan 100 gacha juft raqamlar yig'indisi
2. Faktorial hisoblash (n ber, n! topish)
3. Foydalanuvchi 0 kiritmaguncha raqamlarni qabul qilish va yig'indini topish
4. Menu (3 ta tanlov)
5. 2^n qachon 1 milliondan oshadi? (n = ?)

Har biri uchun:

• Qaysi sikl?
• Sabab?

Va dasturlarni yozing.

Topshiriq 8 — GitHub'ga

$ cd ~/c-darslari
$ mkdir 4-oy-dars-10
$ # fayllarni shu joyga
$ git add .
$ git commit -m "feat: dars 10 - loops"
$ git push

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Loop	Sikl, takrorlash
for	Aniq marta takrorlash sikli
while	Shart asoslangan sikl
do-while	Avval body, keyin shart
Iteration	Sikl bir bor ishlashi
Init	Boshlash (int i = 0)
Condition	Shart (i < 10)
Update	Yangilanish (i++)
break	Sikldan chiqish
continue	Keyingi iteratsiyaga o'tish
Nested loop	Sikl ichida sikl
Off-by-one	1 ta xato (ortiq yoki kam)
Infinite loop	Cheksiz sikl
Pre-test loop	while (oldin shart)
Post-test loop	do-while (keyin shart)
Factorial	n! = n*(n-1)*...*1
Prime	Tub son
Palindrome	Teskaridan bir xil
GCD	Greatest Common Divisor
Euclidean algorithm	Tezkor GCD usuli
Collatz conjecture	Matematik gipoteza

Keyingi dars

11-dars: Funksiyalar →