7-dars: Murakkab promptlar — Chain of Thought va texnikalar
Dars haqida
Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba ilg'or prompt texnikalarini (Chain of Thought, Self-Consistency, Tree of Thoughts) qo'llay olishi va AI bilan murakkab vazifalarni samarali yechishi kerak.
1. Oddiy prompt yetmaganda
Ba'zi vazifalar oddiy prompt bilan to'g'ri yechilmaydi:
- Matematik mantiqiy savollar
- Ko'p qadamli muammolar
- Chuqur tahlil
- Ko'p variantli qaror
Bu — murakkab promptlar kerak bo'lgan vaqtdir.
2. Chain of Thought (CoT) — fikrlash zanjiri
Asosiy g'oya: AI'dan javobni darrov so'rash o'rniga — fikrlash jarayonini yozishni so'rash.
Oddiy prompt:
"Akmal 17 olma sotib oldi. 5 tasi xarob bo'ldi.
Dilshodga 4 ta berdi. Hozir nechta olma qoldi?"ChatGPT: Ba'zi paytlarda to'g'ri javob beradi, ba'zan xato.
Chain of Thought prompt:
"Akmal 17 olma sotib oldi. 5 tasi xarob bo'ldi.
Dilshodga 4 ta berdi. Hozir nechta olma qoldi?
Qadam-baqadam fikrlang."ChatGPT:
Qadam 1: Akmal 17 olma sotib oldi.
Qadam 2: 5 tasi xarob bo'ldi. 17 - 5 = 12 olma qoldi.
Qadam 3: Dilshodga 4 ta berdi. 12 - 4 = 8 olma qoldi.
Javob: 8 olma.Aniqlik sezilarli oshadi.
CoT trigger so'zlar
- "Qadam-baqadam fikrlang"
- "Let's think step by step"
- "Mantiqiy ravishda tahlil qiling"
- "Avval o'ylab ko'ring, keyin javob bering"
- "Show your work"
3. Zero-shot CoT vs Few-shot CoT
Zero-shot CoT
Misol bermay, faqat "qadam-baqadam" deyish:
"Bir savatda 20 ta meva bor. Yarmi olma, 30% banan, qolgani gilos.
Gilos nechta?
Qadam-baqadam fikrlang."(Tekshirish: olma 10, banan 6, gilos 4)
Few-shot CoT
Misol bilan:
Misol:
Savol: Aysha 10 dollar oldi va 2 dollardan 3 ta mahsulot oldi. Qanchasi qoldi?
Fikrlash:
- Aysha 10 dollarga ega.
- U 2 dollardan 3 ta mahsulot oldi: 2 × 3 = 6 dollar.
- Qoldigi: 10 - 6 = 4 dollar.
Javob: 4 dollar.
---
Endi:
Savol: Akmal 50 dollar bilan do'konga bordi. 15 dollarlik kitob va 8 dollarlik qalam to'plami sotib oldi. Qancha puli qoldi?
Fikrlash: [AI fikrlaydi va javob beradi]4. Self-Consistency — bir nechta javob
Asosiy g'oya: bir savolni bir necha marta so'rang. Eng ko'p chiqqan javob — to'g'ri.
Prompt 1: "12 × 17 = ? Qadam-baqadam fikrlang."
Javob: 204
Prompt 2 (yangi chat): xuddi shu savol
Javob: 204
Prompt 3 (yangi chat): xuddi shu savol
Javob: 2043 ta javob bir xil — ishonchli. Agar farqli — biror joyda xato bor.
Tijorat AI'larida temperature
"Temperature" — AI'ning tasodifiyligi. ChatGPT'da sukut bo'yicha o'rtacha. Yuqori temperature — turlicha javoblar, past — bir xil.
5. Tree of Thoughts (ToT) — fikr daraxti
Murakkab muammoni bir nechta yo'l bilan tahlil qilish.
"Quyidagi muammoni 3 ta turli usulda tahlil qiling:
Muammo: Mening kichik biznesim sustlik bilan o'sayapti. Nima qilishim kerak?
Usul 1: Marketing nuqtai nazaridan
Usul 2: Moliyaviy nuqtai nazaridan
Usul 3: Operatsion nuqtai nazaridan
Har usul uchun:
- 3 ta sabab
- 3 ta yechim
- 1 ta tavsiya etilgan birinchi qadam
Oxirida — qaysi usul eng samarali bo'lishi mumkinligini tahlil qiling."AI uchta yo'lni alohida ko'rib chiqadi va eng yaxshi yechimni tanlaydi.
6. ReAct — Reasoning + Action
AI'dan mantiqan fikrlash + amal qilish so'rash.
"Quyidagi muammoni hal qiling. ReAct uslubida fikrlang.
Format:
Thought: [hozirgi fikr]
Action: [qanday amal qilish kerak]
Observation: [natijani tahmin qiling]
Thought: [keyingi fikr]
...
Muammo: Sayohat qilmoqchiman Toshkentdan Samarqandga. Eng arzon va tez yo'lni topish kerak."AI bosqichma-bosqich javob beradi.
7. Decompose — bo'laklash
Katta vazifani kichik qismlarga ajratish.
"Ushbu murakkab vazifani 5–7 ta kichik qadamga ajrating va har birini bajaring:
VAZIFA: 'Online o'quv markazi uchun web sayt yaratish rejasi'
Tuzilma:
1. [Qadam 1 nomi]
- Tafsilot
2. [Qadam 2 nomi]
- Tafsilot
...
Har qadam aniq va bajarish mumkin bo'lsin."8. Reflection — o'z-o'zini tahrir
AI o'z javobini qayta tekshirish.
"Quyidagi vazifani bajaring:
[vazifa]
Keyin javobingizni quyidagicha tahrir qiling:
1. Birinchi javobni yozing
2. Uni qaytadan o'qing va 3 ta zaif joyini ko'rsating
3. Tuzatilgan ikkinchi versiyani yozing
4. Yana o'qing va yana 2 ta yaxshilash kiriting
5. Yakuniy versiyani bering"Bu — o'zining xatosini topish va tuzatish mexanizmi.
9. Persona Switching — rollarni almashtirish
Bir savolni 3 ta turli rol bilan yechish:
"Quyidagi loyiha g'oyasini tahlil qiling — 3 ta turli ekspert bo'lib:
Loyiha: 'Sun'iy intellekt yordamida til o'qitish ilovasi'
Ekspert 1 — Marketing direktor:
[shu nuqtai nazardan tahlil]
Ekspert 2 — Texnik direktor (CTO):
[shu nuqtai nazardan]
Ekspert 3 — Moliyaviy direktor (CFO):
[shu nuqtai nazardan]
Yakuniy: 3 ta ekspert fikrini birlashtirib, umumiy tavsiya bering."10. Devil's Advocate — qarama-qarshilik
AI'dan o'z g'oyangizning zaif joylarini topish.
"Mening biznes g'oyam: O'zbekistonda bepul AI mentorlik xizmati.
Bu g'oyaning **zaif joylari va potentsial xavflari**ni topib bering.
Hech qanday yaxshi tomonini aytmang. Faqat tanqid."AI siz ko'rmagan kamchiliklarni topadi.
11. Multi-step Problem Solving
Murakkab muammoni bir nechta promptga ajratish.
Prompt 1: Tahlil
"Mening kompyuterim sekin ishlamoqda. Sabablarini topishga yordam bering.
Quyidagi ma'lumotlarni so'rang:
1. OS versiyasi
2. RAM hajmi
3. Disk turi (HDD/SSD)
4. Disk to'liq foizi
5. Open dasturlar soni
6. Antivirus bormi
7. Oxirgi yangilanish qachon
Har savolga javob berishni kuting, keyin tahlil qiling."Prompt 2: Yechim
(Tahlildan keyin)
"Endi mening kompyuter haqida ma'lumotni hisobga olib, **konkret yechim** taklif qiling. 5 ta amal, kerakli tezkor klavishlar va dasturlar bilan."Prompt 3: Tasdiqlash
"Yechim qilingandan keyin nima o'zgarganini qanday baholash mumkin? 3 ta o'lchovni ayting."12. Format Engineering — natija formatini boshqarish
AI'dan aniq texnik formatda javob.
JSON format
"Quyidagi haqida JSON formatda javob bering:
Mahsulot: iPhone 15
{
'nomi': '...',
'brand': '...',
'narxi_USD': ...,
'asosiy_xususiyatlar': [...],
'rang_variantlari': [...],
'ishlab_chiqarilgan_yili': ...
}"Markdown jadval
"5 ta dasturlash tili haqida Markdown jadval shaklida:
| Til | Yaratilgan yil | Asosiy ishlatish | Boshlovchi uchun (1-10) |
|-----|----------------|---------------------|---------------------------|
"CSV format
"Tovarlar haqida CSV formatda:
nomi,kategoriya,narx,mavjud
Non,Oziq-ovqat,5000,Ha
..."Aniq tuzilma
"Quyidagi tuzilmada javob bering:
== KIRISH ==
[2 jumla]
== ASOSIY QISM ==
1. [Bo'lim sarlavhasi]
[3 jumla]
2. [Bo'lim sarlavhasi]
[3 jumla]
3. [Bo'lim sarlavhasi]
[3 jumla]
== XULOSA ==
[2 jumla]
== TAVSIYALAR ==
- [tavsiya 1]
- [tavsiya 2]
- [tavsiya 3]"13. Meta Prompting — promptni AI bilan yaxshilash
AI o'zi uchun yaxshi prompt yozadi.
"Men ChatGPT'dan rezyume tahlilini olmoqchiman.
Bu vazifa uchun **professional prompt yozib bering** — to'liq qoidalari, formati, cheklovlari bilan. Men shu promptni qaytib ishlataman."AI sizga mukammal prompt yozib beradi — keyin uni nusxalab ishlatish.
14. Style Transfer — uslub o'tkazish
Bitta uslubni boshqasiga o'tkazish.
"Quyidagi matnni Ernest Hemingway uslubida qayta yozing — qisqa, oddiy gaplar, kam sifatlar:
[matn]""Bu rasmiy email'ni Telegram do'st bilan gaplashayotgan stilga aylantiring:
[email]"15. Constraints va guard rails
Murakkab vazifalarda aniq cheklovlar muhim.
"Mahalliy startup uchun biznes-reja yozing.
CHEKLOVLAR (qat'iy):
- Faqat o'zbek tilida
- Real raqamlarga asoslangan (havola — UzStat 2024)
- Hech qachon 'imkoniyatlar cheksiz' kabi mavhum so'zlar
- Har faslda 1 ta aniq KPI (Key Performance Indicator)
- 8 ta bo'lim — har biri aniq sarlavha
- 2500–3000 so'z (qat'iy)
- Jadval va ro'yxatlar bilan
- Birinchi shaxs (men, biz) ishlatilmasin
- Statistika bo'lsa — manba ko'rsatilgan bo'lsin"Aniq cheklovlar — aniq natija.
16. Real-world misol — to'liq prompt
[ROL]
Sen Anna Smith — 15 yil tajribali ingliz tili o'qituvchisi.
Cambridge sertifikatlari bilan. Boshlovchidan ekspertgacha o'qitasan.
[KONTEKST]
Talabang — 17 yoshli o'zbek. Ingliz tilini bilim darajasi — A2 (oddiy).
Talab — IELTS Speaking 7.0 ga 4 oyda yetib borish.
[VAZIFA]
4 oylik o'qish rejasini tuzib bering.
[TUZILMA]
1. Hozirgi daraja tahlili (zaif tomonlar)
2. Maqsadlar (har oy uchun)
3. Haftalik mashqlar (jadval shaklida)
4. Talab qilingan resurslar (kitob, video, ilova)
5. O'lchov mezonlari (har oy boshida qanday tekshirish)
6. Maslahatlar va motivatsiya
[FORMAT]
Markdown formatida. Sarlavhalar # bilan. Jadvallar mavjud.
[CHEKLOVLAR]
- Ortiqcha tushuntirishlar yo'q
- "Yaxshi" — yo'q, aniq harakat
- Real qiziqarli misollar (filmlar, qo'shiqlar)
- 1500-2000 so'z
[STIL]
Professional, lekin do'stona. Motivatsion, ammo halol.Bu prompt — professional darajada javob beradi.
Darsdagi topshiriqlar
Topshiriq 1 — Chain of Thought
ChatGPT'da quyidagi savolni ikki marotaba bering:
1-versiya (oddiy): "Aziza 3 yil ishladi. Yiliga 12 oy, har oyda 22 ish kuni, har kuni 8 soat. Aziza jami qancha soat ishlagan?"
2-versiya (Chain of Thought): "Aziza 3 yil ishladi. Yiliga 12 oy, har oyda 22 ish kuni, har kuni 8 soat. Aziza jami qancha soat ishlagan?
Qadam-baqadam fikrlang va har qadamda hisoblang."
Javoblarni taqqoslang. Qaysi aniqroq? (To'g'ri javob: 3 × 12 × 22 × 8 = 6336 soat)
Topshiriq 2 — Murakkab masala
ChatGPT'da murakkab masalani CoT bilan yeching:
Akmal 3 ta savatda meva tashidi.
- 1-savatda 20 ta meva.
- 2-savatda 1-savatdan 30% ko'p.
- 3-savatda — 1 va 2-savatdagi yig'indining yarmi.
Yo'lda 1-savatdan 5 ta, 2-savatdan 7 ta, 3-savatdan 3 ta meva tushib qoldi.
Akmal uyga qancha meva olib keldi?
Qadam-baqadam yeching.Javob to'g'rimi? (To'g'ri javob: 54. Tekshirish: 2-savat = 20 × 1.3 = 26; 3-savat = (20+26)/2 = 23; uyga: 15 + 19 + 20 = 54)
Topshiriq 3 — Self-Consistency
Bitta savolni 3 ta turli chat'da alohida bering:
"Mening 15 yoshli bolam bor. U mendan 30 yosh kichik. Mening yoshim qancha?"
3 ta javob bir xilmi? Agar farqli — qaysi to'g'ri?
(To'g'ri javob: 45)
Topshiriq 4 — Tree of Thoughts
ChatGPT'da:
Men yangi biznes ochmoqchiman. 3 ta variant bor:
1. Online ovqat yetkazish
2. Lokal kichik kofeshop
3. AI mentorlik platformasi
Har varianti tahlil qiling — 3 ta jihatdan:
- Bozor imkoniyatlari
- Kerakli investitsiya
- Risklar
Har variant ostida — pluslar, minuslar va asosiy tavsiya.
Oxirida — qaysi variantni tanlash kerakligi.Javobni Drive'ga saqlang.
Topshiriq 5 — Persona Switching
ChatGPT'da quyidagi savolni 3 xil ekspert bilan yeching:
Savol: "O'quv markazimda yangi yo'nalish — Data Science qo'shsam bo'ladimi?"
- Ekspert 1: Marketing strateg
- Ekspert 2: O'qituvchi
- Ekspert 3: Biznes analitik
Har biri 5 jumla bilan o'z fikrini bersin.
Oxirida — uchala fikrni birlashtirib yakuniy tavsiya.
Topshiriq 6 — Reflection
ChatGPT'ga yozing:
"Sun'iy intellekt va talabalar haqida 300 so'zli insho yozing.
Keyin o'z inshongizni quyidagicha tahrir qiling:
1. Birinchi versiyani yozing
2. Uni qaytadan o'qing va 3 ta zaif joyini ko'rsating
3. Tuzatilgan ikkinchi versiyani yozing
4. Yana o'qing va 2 ta yaxshilash kiriting
5. Yakuniy versiya bering"Birinchi va yakuniy versiyani Drive'ga saqlang.
Topshiriq 7 — Format Engineering
ChatGPT'dan quyidagini 5 xil formatda so'rang:
Savol: "Mashhur 7 ta dasturlash tili haqida ma'lumot"
- Oddiy matn
- Bullet list
- Jadval (Til | Yaratilgan yil | Mashhur loyihalar | Boshlovchi uchun)
- JSON
- CSV
Har birini Drive'da alohida fayl sifatida saqlang.
Topshiriq 8 — Meta Prompting
ChatGPT'ga ayting:
"Men marketing maqola yozish uchun professional prompt kerak. Prompt'ni o'zingiz yozib bering — to'liq qoidalari, formati, cheklovlari, misollari bilan. Boshlanmagan AI uchun ham mukammal natija beruvchi promptni yarating."
ChatGPT sizga mukammal prompt yozib beradi. Keyin shu promptni nusxalab — yangi suhbat boshlang va sinab ko'ring.
Natija qancha yaxshi?
Topshiriq 9 — Murakkab loyiha
Yakuniy mashq. Quyidagi murakkab prompt'ni yozib, ChatGPT'da ishga tushiring:
[ROL]
Sen tajribali web dasturchi va o'qituvchi — 10 yil tajribali.
[KONTEKST]
Talabang — 25 yoshli boshlovchi, oldin dasturlash bilan ishlamagan.
Maqsadi — 6 oy ichida Junior Frontend Developer bo'lish.
[VAZIFA]
Talabaga 6 oylik o'qish rejasini tuzib bering.
[TUZILMA]
1. Boshlang'ich tekshiruv (hozirgi daraja)
2. Oylik maqsadlar (6 oy)
3. Haftalik dars rejasi (1-oy uchun batafsil)
4. Loyihalar ro'yxati (har oy uchun)
5. Tavsiya etilgan resurslar
6. Imtihon mezonlari
[FORMAT]
Markdown. Sarlavhalar, jadvallar, list.
[CHEKLOVLAR]
- 2000 so'z atrofida
- Mubolag'asiz, halol
- Real misollar
- Bepul resurslarga ustunlikJavobni Drive'da saqlang: 9-frontend-reja.md
Asosiy tushunchalar (lug'at)
| Termin | Qisqacha izoh |
|---|---|
| Chain of Thought (CoT) | Fikrlash zanjiri |
| Zero-shot CoT | Misolsiz, "qadam-baqadam" deyish |
| Few-shot CoT | Misol bilan CoT |
| Self-Consistency | Bir savolga ko'p marta javob |
| Tree of Thoughts (ToT) | Fikr daraxti — bir necha yo'l |
| ReAct | Reasoning + Action |
| Decompose | Bo'laklash, qadamlarga ajratish |
| Reflection | O'z-o'zini tahrir |
| Persona Switching | Rollarni almashtirish |
| Devil's Advocate | Qarama-qarshi tanqid |
| Format Engineering | Natija formatini boshqarish |
| Meta Prompting | Prompt yozish uchun prompt |
| Style Transfer | Uslubni o'tkazish |
| Temperature | AI ning tasodifiyligi |