10-dars: Excel — funksiyalar (SUM, AVERAGE, MAX, MIN)

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba Excel'ning asosiy statistika funksiyalarini bilishi, ko'p ma'lumotni bir martada hisoblay olishi va status bar orqali tezkor hisob qila olishi kerak.

1. Funksiya nima?

Funksiya — Excel'ning tayyor formulasi. Murakkab hisoblarni bitta so'z bilan bajaradi.

=SUM(A1:A10)        →  10 ta hujayrani qo'shadi (=A1+A2+A3+...+A10 o'rniga)
=AVERAGE(A1:A10)    →  o'rtacha qiymatni topadi
=MAX(A1:A10)        →  eng katta qiymatni topadi
=MIN(A1:A10)        →  eng kichik qiymatni topadi

Excel'da 400+ funksiya bor. Hozir biz eng muhim 10 tasini o'rganamiz.

2. Funksiya tuzilmasi

=FUNKSIYA_NOMI(argument1, argument2, ...)

Misol: =SUM(A1:A10)

• Funksiya nomi: SUM
• Argument: A1:A10 (range)

Excel funksiya nomini taklif qiladi

=su yozsangiz, Excel SUM, SUMIF, SUMIFS va boshqalarni ro'yxat sifatida ko'rsatadi. Tab klavishi bilan tanlash mumkin.

3. SUM — yig'indi

Hujayralar yig'indisini topadi.

=SUM(A1:A10)        →  A1 dan A10 gacha 10 ta hujayrani qo'shadi
=SUM(A1, B5, C10)   →  faqat shu 3 ta hujayrani
=SUM(A1:A10, C1:C5) →  ikki range birgalikda
=SUM(A:A)           →  butun A ustunni

Misol — Talabalar baholari

   A         B
1  Talaba    Ball
2  Akmal     85
3  Aziza     92
4  Botir     78
5  Dilshod   65
6  Eldor     90
7  JAMI      =SUM(B2:B6)   →  410

Tezkor klavish — AutoSum

Alt + = (yoki Home → AutoSum) — Excel avtomatik SUM funksiyasini taklif qiladi.

1. B7 hujayraga bosing
2. Alt + = bosing
3. Excel =SUM(B2:B6) ni o'zi yozadi
4. Enter

4. AVERAGE — o'rtacha

Hujayralarning o'rtacha qiymatini topadi.

=AVERAGE(B2:B10)

Misol

   A         B
1  Talaba    Ball
2  Akmal     85
3  Aziza     92
4  Botir     78
5  Dilshod   65
6  Eldor     90
7  O'rtacha  =AVERAGE(B2:B6)   →  82

Hisob: (85+92+78+65+90) / 5 = 410 / 5 = 82

5. MAX — eng katta

Eng yuqori qiymatni topadi.

=MAX(B2:B10)        →  ro'yxatdagi eng katta raqam

Misol

   A         B
1  Mahsulot  Narx
2  Telefon   5000000
3  Soat      1500000
4  Laptop    8000000
5  Quloqchin 200000
6  ENG QIMMAT  =MAX(B2:B5)   →  8000000

6. MIN — eng kichik

Eng past qiymatni topadi.

=MIN(B2:B10)

Misol

   A         B
1  Talaba    Ball
2  Akmal     85
3  Aziza     92
4  Botir     78
5  Dilshod   65        ← eng kam
6  Eldor     90
7  ENG KAM   =MIN(B2:B6)   →  65

7. COUNT — soni (faqat raqamlar)

Hujayralarda necha ta raqam borligini sanaydi.

=COUNT(A1:A10)

Misol

   A
1  100
2  "Salom"     ← matn, hisobga olinmaydi
3  50
4  (bo'sh)     ← bo'sh, hisobga olinmaydi
5  25
6  =COUNT(A1:A5)   →  3 (faqat raqamlar)

8. COUNTA — soni (bo'sh emas)

Bo'sh bo'lmagan hujayralar sonini sanaydi (matn ham hisobga olinadi).

=COUNTA(A1:A10)

Misol

   A
1  100
2  "Salom"
3  50
4  (bo'sh)
5  25
6  =COUNTA(A1:A5)   →  4 (4 ta bo'sh emas)

9. COUNTBLANK — bo'sh hujayralar

=COUNTBLANK(A1:A10)

Bo'sh hujayralar sonini sanaydi.

10. ROUND — yaxlitlash

Raqamni belgilangan o'nli kasrgacha yaxlitlaydi.

=ROUND(3.14159, 2)       →  3.14 (2 o'nli)
=ROUND(3.14159, 0)       →  3 (butun son)
=ROUND(3.7, 0)           →  4 (yaxlitlash)
=ROUND(3.3, 0)           →  3
=ROUND(1234.5678, -2)    →  1200 (yuzlikgacha)

11. ROUNDUP va ROUNDDOWN

=ROUNDUP(3.2, 0)     →  4    (har doim yuqoriga)
=ROUNDDOWN(3.7, 0)   →  3    (har doim pastga)

12. INT — butun qism

=INT(3.7)        →  3
=INT(3.2)        →  3
=INT(-3.7)       →  -4   (manfiy uchun pastga)

13. ABS — modul

Manfiy raqamni musbat qiladi.

=ABS(-50)        →  50
=ABS(100)        →  100
=ABS(0)          →  0

14. SQRT — kvadrat ildiz

=SQRT(144)       →  12
=SQRT(625)       →  25

15. Funksiya ichida funksiya (nested)

Funksiyaning natijasini boshqa funksiyada ishlatish.

=ROUND(AVERAGE(B2:B10), 1)

Birinchi AVERAGE ishlaydi, keyin uning natijasini ROUND bilan 1 o'nli kasrga yaxlitlanadi.

=SUM(B2:B10) / COUNT(B2:B10)        →  o'rtacha hisoblashning boshqa yo'li

16. Funksiya kiritish dialog oynasi

Funksiya nomini eslab qolish qiyin bo'lsa — dialog oynasi yordam beradi.

1. Hujayrani belgilang
2. Formula Bar'dagi fx belgisini bosing (yoki Shift + F3)
3. Insert Function oynasi ochiladi
4. Kategoriya tanlang:
   • Most Recently Used — yaqinda ishlatganlar
   • All — hammasi
   • Math & Trig — matematik
   • Statistical — statistik
   • Logical — mantiqiy
   • Date & Time — sana
5. Funksiyani tanlab OK
6. Argumentlarni to'ldiring

Funksiya yordami

Har bir funksiya yonida kichik tushuntirish chiqadi. Ko'p funksiya — birinchi marta nomi kerak, qolgani F1 (help) yordamida o'rganiladi.

17. Status Bar'da tezkor hisob

Excel oynasining pastki paneli — Status Bar. Bir nechta hujayrani belgilasangiz — avtomatik hisoblar chiqadi:

• Average (o'rtacha)
• Count (soni)
• Sum (yig'indi)

Sukut bo'yicha shu 3 tasi chiqadi. O'ng tugma bilan Status Bar'ga — qo'shimcha (Min, Max, va h.k.) yoqish mumkin.

Tez tekshirish uchun

Formula yozmasdan tezda hisob qilish kerakmi? Hujayralarni belgilang — Status Bar'da darrov ko'rinadi.

18. Funksiyalar bilan jadval — to'liq misol

Talabalar baholari to'liq jadvali:

   A          B       C       D       E       F        G
1  Talaba     Word    Excel   PPT     O'rtacha Eng past Eng yuqori
2  Akmal      85      92      78      85       78       92
3  Aziza      75      88      95
4  Botir      60      55      70
5  Dilshod    90      95      88
6  Eldor      50      65      60
7
8  JAMI       =SUM    =SUM    =SUM
9  O'RTACHA   =AVG    =AVG    =AVG
10 ENG YUQORI =MAX    =MAX    =MAX
11 ENG PAST   =MIN    =MIN    =MIN
12 SONI       =COUNT  =COUNT  =COUNT

Formulalar:

Hujayra	Formula
E2	=AVERAGE(B2:D2)
F2	=MIN(B2:D2)
G2	=MAX(B2:D2)
B8	=SUM(B2:B6)
B9	=AVERAGE(B2:B6)
B10	=MAX(B2:B6)
B11	=MIN(B2:B6)
B12	=COUNT(B2:B6)

E2:G2 ni E6:G6 gacha sudrang. B8:B12 ni D8:D12 gacha sudrang.

19. Boshqa foydali funksiyalar (qisqacha)

LEN — matn uzunligi

=LEN("Akmal")    →  5
=LEN(A1)         →  A1 dagi matn nechta belgi?

UPPER / LOWER / PROPER

=UPPER("akmal")    →  AKMAL
=LOWER("AKMAL")    →  akmal
=PROPER("akmal karimov")    →  Akmal Karimov

LEFT / RIGHT / MID

=LEFT("Akmal", 3)        →  "Akm"   (chap 3 ta belgi)
=RIGHT("Akmal", 2)       →  "al"
=MID("Akmal", 2, 3)      →  "kma"   (2-belgidan 3 ta)

TRIM — ortiqcha bo'shliqlarni olib tashlash

=TRIM("   Akmal   ")    →  "Akmal"

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — AutoSum

Yangi Workbook. A ustunga 1 dan 10 gacha raqamlar yozing (AutoFill bilan).

A12 ga AutoSum (Alt + =) ishlating — yig'indi 55 chiqadimi?

Yana B ustunga 5 ta narx yozing. B7 ga AutoSum.

Saqlang: 1-autosum.xlsx

Topshiriq 2 — Asosiy funksiyalar

Yangi Sheet. 15 ta raqam yozing (A1:A15):

A1: 25
A2: 67
A3: 14
A4: 89
A5: 33
... va h.k. (xohlagan raqamlar)

Quyidagi funksiyalarni B ustunga yozing va natijani ko'ring:

Hujayra	Formula	Natija
B1	=SUM(A1:A15)
B2	=AVERAGE(A1:A15)
B3	=MAX(A1:A15)
B4	=MIN(A1:A15)
B5	=COUNT(A1:A15)
B6	=ROUND(B2, 0)
B7	=ABS(B3-B4)
B8	=SQRT(B1)

Hammasini daftarga ham yozing.

Saqlang: 2-funksiyalar.xlsx

Topshiriq 3 — Talabalar to'liq tahlili

Yangi Workbook:

	A	B	C	D	E	F	G
1	TALABALAR BAHOLARI (May 2026)
2
3	№	Ism	Word	Excel	PPT	O'rtacha	Eng yuqori
4	1	Akmal	85	92	78
5	2	Aziza	75	88	95
6	3	Botir	60	55	70
7	4	Dilshod	90	95	88
8	5	Eldor	50	65	60
9	6	Feruz	95	90	92
10	7	Gulnoza	70	75	80
11
12	JAMI
13	O'RTACHA
14	ENG YUQORI
15	ENG PAST
16	SONI

Formulalar:

• F4: =AVERAGE(C4:E4) — har talaba o'rtachasi
• G4: =MAX(C4:E4) — har talaba eng yuqori bali
• F4:G4 ni F10:G10 gacha sudrang
• C12: =SUM(C4:C10), C13: =AVERAGE(C4:C10), C14: =MAX(C4:C10), C15: =MIN(C4:C10), C16: =COUNT(C4:C10)
• C12:C16 ni E16 gacha sudrang

Formatlash:

• Sarlavha (A1): Merge & Center, Bold 18, ko'k fon
• 3-qator: Bold, kulrang fon
• 12-16-qatorlar: Bold, sariq fon
• Border: All Borders
• Conditional Formatting: ballar 80+ — yashil, 60-79 — sariq, 60 dan past — qizil

Saqlang: 3-baholar-tahlil.xlsx

Topshiriq 4 — Do'kon kunlik savdo

Yangi Workbook:

KUNLIK SAVDO HISOBOTI

Sana       Mahsulot   Soni  Narx     Jami
1-may      Non        15    5000     =C2*D2
1-may      Sut        8     12000
1-may      Yog'       3     45000
2-may      Non        20    5000
2-may      Sut        10    12000
2-may      Choy       5     25000
3-may      Non        12    5000
3-may      Sut        7     12000
...

Quyidagi savollarga funksiya bilan javob bering:

1. Nechta savdo yozuvi (tranzaksiya) bor? =COUNT(...)
2. Umumiy daromad qancha? =SUM(...)
3. O'rtacha bitta tranzaksiya summasi? =AVERAGE(...)
4. Eng yirik tranzaksiya? =MAX(...)
5. Eng kichik tranzaksiya? =MIN(...)

Saqlang: 4-dokon-savdo.xlsx

Topshiriq 5 — ROUND mashqi

Yangi Sheet. Quyidagi raqamlarni yozing:

A1: 3.14159
A2: 2.71828
A3: 9.99999
A4: 0.5
A5: 0.4
A6: 1234.5678

B ustunga turli yaxlitlash:

Hujayra	Formula	Natija
B1	=ROUND(A1, 2)
B2	=ROUND(A2, 0)
B3	=ROUND(A3, 0)
B4	=ROUND(A4, 0)
B5	=ROUND(A5, 0)
B6	=ROUND(A6, -2)
B7	=ROUNDUP(A4, 0)
B8	=ROUNDDOWN(A1, 0)
B9	=INT(A1)

Har natijani sharhlab daftarga yozing.

Saqlang: 5-round.xlsx

Topshiriq 6 — Matn funksiyalari

Yangi Sheet:

	A	B	C
1	Ism	Familiya	To'liq ism
2	akmal	karimov
3	aziza	yusupova
4	botir	toshev
5	dilshod	aliyev
6	eldor	sobirov

C ustunga formula: ism va familiyani PROPER orqali to'g'ri qilib birlashtirish:

C2: =PROPER(A2)&" "&PROPER(B2)

Natija: Akmal Karimov, Aziza Yusupova va h.k.

Yana D ustunga: ismning birinchi harfi + familiya (initial):

D2: =LEFT(A2,1)&". "&PROPER(B2)

Natija: a. Karimov — lekin A. katta bo'lishi uchun:

D2: =UPPER(LEFT(A2,1))&". "&PROPER(B2)

Natija: A. Karimov.

Saqlang: 6-matn.xlsx

Topshiriq 7 — Murakkab tahlil

Yangi Workbook. Korxona oylik daromadi (12 oy):

Oy	Daromad
Yanvar	50000000
Fevral	55000000
Mart	48000000
...	...
Dekabr	75000000

(o'zingiz 12 ta raqam o'ylab toping)

Yangi Sheet'da statistika:

Yillik daromad:     =SUM(...)
O'rtacha oylik:     =AVERAGE(...)
Eng yaxshi oy:      =MAX(...)
Eng yomon oy:       =MIN(...)
Oylar farqi:        =MAX(...)-MIN(...)
Yaxshi oylar soni:  bonus: 50000000 dan yuqori bo'lganlar

(So'nggi bonus — keyingi darsda IF bilan o'rganamiz)

Saqlang: 7-korxona.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Function	Tayyor formula (SUM, AVERAGE va h.k.)
Argument	Funksiyaga beriladigan ma'lumot
SUM	Yig'indi
AVERAGE	O'rtacha
MAX	Eng katta qiymat
MIN	Eng kichik qiymat
COUNT	Raqamlar soni
COUNTA	Bo'sh emas hujayralar soni
COUNTBLANK	Bo'sh hujayralar soni
ROUND	Yaxlitlash
ROUNDUP / ROUNDDOWN	Yuqoriga / pastga yaxlitlash
INT	Butun qism
ABS	Mutlaq qiymat (modul)
SQRT	Kvadrat ildiz
AutoSum	Avtomatik SUM (Alt + =)
Insert Function	Funksiya tanlash dialog oynasi (fx)
Nested function	Funksiya ichida funksiya

Keyingi dars

11-dars: Excel — IF va mantiqiy funksiyalar →