8-dars: Excel — formatlash va hujayra ko'rinishi

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba hujayralarni rang, ramka, font bilan formatlay olishi, raqam formatlarini (currency, %, sana) sozlay olishi, hujayralarni birlashtirishi va shartli formatlashni qo'llay olishi kerak.

1. Nima uchun formatlash muhim?

Bir xil ma'lumot, lekin ikkita ko'rinish:

Yomon (formatlashsiz):

oziq ovqat 3000000
kommunal 1500000
transport 1000000
jami 5500000

Yaxshi (formatlangan):

┌──────────────┬──────────────────┐
│  Xarajat     │   Summa          │
├──────────────┼──────────────────┤
│ Oziq-ovqat   │  3,000,000 so'm  │
│ Kommunal     │  1,500,000 so'm  │
│ Transport    │  1,000,000 so'm  │
├──────────────┼──────────────────┤
│ JAMI         │  5,500,000 so'm  │
└──────────────┴──────────────────┘

Mazmun bir xil, lekin professionallik darajasi boshqa.

2. Font formatlash

Word bilan bir xil — Home yorlig'ida Font bo'limi:

• Font nomi (Calibri, Arial va h.k.)
• O'lcham (8, 10, 12, ...)
• B — Bold (Ctrl + B)
• I — Italic (Ctrl + I)
• U — Underline (Ctrl + U)
• Font rangi
• Fill color (hujayra fon rangi)

3. Hujayra fon rangi (Fill Color)

Hujayraga rang berish:

1. Hujayrani belgilang
2. Home → Fill Color (bo'yoq idishi belgisi)
3. Rang tanlang

Tipik foydalanish:

• Sarlavha qatori — to'q ko'k yoki kulrang
• Muhim hujayralar — sariq
• Jami qator — yashil
• Xato yoki ogohlantirish — qizil

4. Border (chegaralar)

Hujayralar atrofiga chiziqlar:

1. Hujayralarni belgilang
2. Home → Borders (kichik to'rt burchak belgisi)
3. Tanlang:
   • All Borders — barcha tomonlar
   • Outside Borders — faqat tashqi
   • Top Border — faqat yuqori
   • Bottom Border — faqat past
   • No Border — chiziqlarni olib tashlash

Maxsus border:

• Home → Borders → More Borders
• Chiziq turini (qalin, qiyshiq), rangini sozlash

5. Tekislash (Alignment)

Home → Alignment bo'limi.

Belgi	Vazifa
≡ chap	Chap tekislash (matn sukut bo'yicha)
≡ markaz	Markaz tekislash
≡ o'ng	O'ng tekislash (raqam sukut bo'yicha)
Top Align	Hujayraning yuqori qismida
Middle Align	Vertikal markaz
Bottom Align	Hujayraning pastida

6. Wrap Text (matnni o'rash)

Hujayrada uzun matn bo'lsa va u qo'shni hujayralarga "tushib ketsa" — Wrap Text ishlatiladi. Matn hujayra ichida ko'p qatorga bo'linadi.

1. Hujayrani belgilang
2. Home → Wrap Text

Bo'shsiz:
┌───────────────────────────────────────┐
│ Bu juda uzun matn ko'rinadi qo'shni... │   ← qo'shni hujayraga tushadi
└───────────────────────────────────────┘

Wrap Text bilan:
┌─────────────────────┐
│ Bu juda uzun matn   │
│ va u hujayra        │
│ ichida joylashadi   │
└─────────────────────┘

7. Merge Cells (hujayralarni birlashtirish)

Bir necha hujayrani bittasiga aylantirish — sarlavha uchun.

1. Birlashtiriladigan hujayralarni belgilang
2. Home → Merge & Center (yoki uning strelkasi):
   • Merge & Center — birlashtir + markazga
   • Merge Across — har qatorni alohida birlashtir
   • Merge Cells — markazsiz birlashtir
   • Unmerge Cells — ajratish

Merge ehtiyot bilan

Merge'dan ko'p foydalanmang. Filter, sort, formula bilan muammo chiqaradi. Faqat sarlavha uchun ishlating.

8. Raqam formatlari (Number Format)

Hujayradagi raqamning qanday ko'rinishi.

Home → Number bo'limi.

Asosiy formatlar

Number — oddiy raqam:

1000000  →  1,000,000.00  (vergul ajratuvchi, ikki o'nli)

Currency — pul birligi:

1500000  →  1,500,000 so'm
1500     →  $1,500.00

Date — sana:

2026/05/15  →  15-may, 2026
2026-05-15  →  15.05.2026

Percentage — foiz:

0.25  →  25%
0.5   →  50%
1.5   →  150%

Format o'zgartirish

1. Hujayralarni belgilang
2. Home → Number → ro'yxatdan tanlang
3. Yoki Format Cells (Ctrl + 1) — batafsil sozlash

9. Format Cells dialog oynasi (Ctrl + 1)

Eng kuchli formatlash vositasi. Ctrl + 1 bilan ochiladi (yoki Home → Number → strelka).

Yorliqlar:

Yorliq	Nima
Number	Raqam formati
Alignment	Tekislash, Wrap, Orientation
Font	Shrift, rang, o'lcham
Border	Chegaralar batafsil
Fill	Fon rangi, pattern
Protection	Hujayrani qulflash

Number yorlig'ida

• Decimal places — necha o'nli kasr (2.50 yoki 2.5 yoki 2)
• Use 1000 Separator — vergul ajratuvchi (1,000,000)
• Negative numbers — minus raqam ko'rinishi (qizilda, qavs ichida)

10. Format Painter (formatni nusxalash)

Bir hujayraning formatini boshqasiga ko'chirish (ma'lumot emas).

1. Format bor hujayrani belgilang
2. Home → Format Painter (cho'tka belgisi)
3. Boshqa hujayra(lar)ga bosing — format ko'chadi

Bir nechta joyga ko'chirish: Format Painter'ga ikki marta bosing — Esc bosguncha ishlatish mumkin.

11. Conditional Formatting (shartli formatlash)

Hujayralarni avtomatik formatlash — shartga qarab.

Misol: ballar jadvalida 60 dan past — qizil, 60-79 — sariq, 80+ — yashil.

1. Hujayralarni belgilang
2. Home → Conditional Formatting
3. Tanlang:

Misol:

1. B2:B20 hujayralarni belgilang (ballar)
2. Conditional Formatting → Highlight Cells Rules → Greater Than
3. Qiymat: 79
4. Format: Green Fill with Dark Green Text
5. OK

Endi 80 va undan yuqori ballar avtomatik yashil rangga bo'yaladi.

Diqqat — "Greater Than" qat'iy taqqoslaydi

Greater Than 80 desangiz, 80 ning o'zi bo'yalmaydi (faqat 81+). Shuning uchun ballar butun son bo'lsa, 79 deb yozish "80 va undan yuqori" degani bo'ladi.

Data Bars (ma'lumot chiziqlari)

Hujayra ichida mini diagramma — qiymat qanchaligini ko'rsatadi.

1. Raqamli hujayralarni belgilang
2. Conditional Formatting → Data Bars → rang tanlang

Natija:

A1: 100  ████████████████████
A2: 75   ███████████████
A3: 50   ██████████
A4: 25   █████

Color Scales

Eng past — qizil, o'rtacha — sariq, eng yuqori — yashil (yoki teskari).

1. Hujayralarni belgilang
2. Conditional Formatting → Color Scales → uslubni tanlang

12. Hujayra uslublari (Cell Styles)

Tayyor formatlash to'plamlari.

Home → Cell Styles galereyasi:

• Good (yashil) — yaxshi natija
• Bad (qizil) — yomon natija
• Neutral (sariq) — neytral
• Heading 1, 2, 3, 4 — sarlavha darajalari
• Total — yakuniy qator
• Calculation — formula natijasi

13. Sahifa sozlamalari va chop etish

Excel'da chop etishdan oldin Page Layout sozlamalari muhim.

Page Layout

Page Layout yorlig'i → Page Setup:

• Orientation — Portrait yoki Landscape
• Size — A4, Letter va h.k.
• Margins — Normal, Narrow, Wide
• Print Area — faqat tanlangan joyni chop etish

Print Preview

Ctrl + P — chop etish oynasini ochish.

O'ng tomonda preview ko'rinadi — sahifa qanday bosiladi.

Fit to Page

Jadval bitta sahifaga sig'masa:

• Page Layout → Width: 1 page va Height: 1 page — hammasi bitta sahifaga
• Yoki Scale: 80%, 70% va h.k.

Header va Footer

Excel'da ham Word singari Header/Footer mavjud:

1. Page Layout → Page Setup → Header/Footer yorlig'i
2. Yoki View → Page Layout rejimida — yuqori va pastda joy ko'rinadi, bosib yozing

Avtomatik o'zgarmas qiymatlar:

• &P — sahifa raqami
• &N — jami sahifa soni
• &D — sana
• &T — vaqt
• &F — fayl nomi

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Talabalar baholari (formatlash bilan)

Yangi Workbook. Quyidagi jadvalni yarating va chiroyli formatlang:

	A	B	C	D	E	F
1	Talabalar baholari — May 2026
2
3	№	Ism	Word	Excel	PowerPoint	O'rtacha
4	1	Akmal	85	92	78
5	2	Aziza	75	88	95
6	3	Botir	60	55	70
7	4	Dilshod	90	95	88
8	5	Eldor	50	65	60

Formatlash:

• A1: Merge & Center A1:F1, Bold, 16, ko'k fon, oq matn
• 3-qator: Bold, kulrang fon, markazga tekislash
• Border: All Borders A3:F8
• O'rtacha ustun bo'sh — keyingi darsda formula bilan to'ldiramiz

Saqlang: 1-baholar.xlsx

Topshiriq 2 — Raqam formatlari

Yangi Sheet. Quyidagi raqamlarni kiriting va har biriga mos format qo'ying:

	A	B
1	Mahsulot narxi (so'mda)	2500000
2	Dollar kursi	12500.50
3	Foiz oshish	0.15
4	Tug'ilgan sana	15.05.1995
5	Vaqt	14:30
6	Kasr	0.5

B1: Currency so'm bilan, vergul ajratuvchi B2: Currency $ bilan, 2 ta o'nli B3: Percentage (15% chiqishi kerak) B4: Date, "DD-MMM-YYYY" formati B5: Time, 24 soat B6: Fraction (1/2 ko'rinishi)

Saqlang: 2-formatlar.xlsx

Topshiriq 3 — Conditional Formatting

Oldingi 1-baholar.xlsx ni oching.

C4:E8 (ballar) hujayralarga Conditional Formatting qo'llang:

• 79 dan katta (ya'ni 80 va undan yuqori) — yashil fon
• 60–79 oralig'ida (Between) — sariq fon
• 60 dan kichik — qizil fon

Tasdiqlang — ranglar to'g'ri ishlamoqdami?

Saqlang: 3-conditional.xlsx

Topshiriq 4 — Mahsulotlar prays-listi

Yangi Workbook. Do'kon prays-listi:

	A	B	C	D
1	PRAYS-LIST
2	Mahsulot	Hajm	Narx	Mavjud
3	Non	1 dona	5000	Ha
4	Sut	1 litr	12000	Ha
5	Yog'	1 kg	45000	Yo'q
6	Choy	100 g	25000	Ha
7	Shakar	1 kg	12000	Ha
8	Pomidor	1 kg	18000	Yo'q

Formatlash:

• A1: Merge & Center A1:D1, fon: to'q ko'k, oq matn, Bold 16
• 2-qator: kulrang fon, Bold
• C ustun: Currency so'm
• D ustun Conditional Formatting: "Ha" — yashil, "Yo'q" — qizil
• Data Bars C3:C8 ga qo'llang
• Border: All borders

Saqlang: 4-prays-list.xlsx

Topshiriq 5 — Oylik hisobot uslubida

Yangi Workbook. Quyidagi tuzilmani yarating:

Sheet 1: Yanvar
Sheet 2: Fevral
Sheet 3: Mart
Sheet 4: Yillik

Yanvar Sheet'da:

• A1: "YANVAR — 2026" (Merge A1:C1, markaz, Bold 18, sariq fon)
• A3: "Daromad" (Cell Style: Heading 1)
• A4: "Ish haqi", B4: 8000000
• A5: "Qo'shimcha", B5: 2000000
• A7: "Xarajat" (Cell Style: Heading 1)
• A8: "Oziq-ovqat", B8: 3000000
• ... va boshqa xarajatlar

Hammasi: B ustun — Currency (so'm), 1000 ajratuvchi.

Boshqa Sheet'larga ham xuddi shu tuzilma. Sheet tab ranglari: Yanvar — ko'k, Fevral — yashil, Mart — qizil, Yillik — sariq.

Saqlang: 5-oylik-hisobot.xlsx

Topshiriq 6 — Format Painter mashqi

Yangi Workbook.

1. A1 hujayrani chiroyli formatlang: ko'k fon, oq matn, Bold, 14, markaz
2. Format Painter (Home → cho'tka)
3. A2:A10 hujayralarni belgilang — format ko'chadi
4. Format Painter'ni ikki marta bosing — uzoq ishlash uchun
5. Endi B1:B10, C1:C10 hujayralarga ham ko'chiring
6. Esc bilan tugating

Saqlang: 6-format-painter.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Fill Color	Hujayra fon rangi
Border	Hujayra chegarasi (chiziq)
Alignment	Hujayra ichida matn joylashuvi
Wrap Text	Matnni hujayra ichida o'rash
Merge Cells	Hujayralarni birlashtirish
Number Format	Raqam ko'rinishi formati
Currency	Pul birligi formati
Percentage	Foiz formati
Date / Time	Sana / Vaqt formati
Format Cells dialog	Batafsil formatlash oynasi (Ctrl+1)
Format Painter	Formatni nusxalash vositasi
Conditional Formatting	Shartli formatlash
Data Bars	Hujayra ichida mini-diagramma
Color Scales	Rangli shkala
Cell Styles	Tayyor uslublar

Keyingi dars

9-dars: Excel — formulalar (+, −, ×, ÷) →