3-dars: AI turlari
Dars haqida
Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba AI'ning kuch darajasi bo'yicha (ANI, AGI, ASI) va vazifasi bo'yicha (matn, rasm, video, audio, kod, agent) turlarini bilishi, ochiq va yopiq modellarni farqlashi hamda har vazifaga mos vositani tanlay olishi kerak.
1. Nega tasnif kerak?
2-oyda siz ko'plab AI vositalarini alohida-alohida ko'rgan edingiz: ChatGPT, Midjourney, Runway, Canva... Ro'yxat uzun, lekin tartibsiz edi.
Bugun ana shu ro'yxatni tizimli xaritaga aylantiramiz. Xarita bo'lsa:
- Yangi vosita chiqsa — qaysi "tokcha"ga tegishli ekanini darrov bilasiz
- Vazifa berilsa — qaysi turdagi vosita kerakligini aniq tanlaysiz
- Reklamadagi "bizning AI hammadan zo'r" gaplariga aldanmaysiz
AI'ni ikki xil o'lchovda tasniflaymiz:
2. Kuch darajasi bo'yicha: ANI, AGI, ASI
Bu tasnif "AI qanchalik aqlli?" degan savolga javob beradi.
| Daraja | To'liq nomi | Ma'nosi | Mavjudmi? |
|---|---|---|---|
| ANI | Artificial Narrow Intelligence | Tor AI — muayyan vazifalar doirasida kuchli | Ha — bugungi BARCHA AI shu |
| AGI | Artificial General Intelligence | Umumiy AI — har qanday aqliy vazifada inson darajasida | Yo'q — laboratoriyalarning maqsadi |
| ASI | Artificial Superintelligence | Super AI — insondan har jihatdan ustun | Yo'q — nazariy tushuncha |
ANI — hozirgi barcha AI shu darajada
"Tor" degani — zaif degani emas. ANI o'z sohasida insondan ancha kuchli bo'lishi mumkin:
- Shaxmat dasturi jahon chempionini yutadi — lekin taksi chaqira olmaydi
- ChatGPT 100 tilda yozadi — lekin o'z-o'zidan maqsad qo'ya olmaydi
- Face ID milliondan bir xato qiladi — lekin faqat yuz taniydi
| Soha | ANI insondan kuchlimi? | Izoh |
|---|---|---|
| Shaxmat, Go o'yinlari | Ha, ancha kuchli | 1997-yildan beri |
| Rasm tanish | Ko'p holatda kuchli | Tibbiy tasvirlarda ham |
| Matn yozish tezligi | Kuchli | Soniyada sahifa yozadi |
| Yangi vaziyatga moslashish | Yo'q | Inson hali ustun |
| Umumiy hayotiy mulohaza | Yo'q | AGI'ning asosiy sinovi shu |
ChatGPT ham ANI!
"ChatGPT hamma narsani biladi-ku, u ham tormi?" — degan savol tug'iladi. Ha, tor. U juda keng bilimli, lekin faqat matn olamida yashaydi: o'zi xohlamaydi, rejalashtirilmagan tashabbus ko'rsatmaydi, real dunyoni his qilmaydi. Keng bilim va umumiy intellekt — boshqa-boshqa narsalar.
AGI — inson darajasidagi AI
AGI — har qanday intellektual vazifani o'rtacha inson darajasida yoki undan yaxshi bajara oladigan AI. U yangi sohani o'zi o'rganadi, tajribadan xulosa chiqaradi, bir sohadagi bilimni boshqasiga ko'chira oladi.
- OpenAI, Anthropic, Google DeepMind — barchasi AGI yaratishni rasmiy maqsad qilib qo'ygan
- Qachon paydo bo'ladi? Ba'zi olimlar "bir necha yil", boshqalari "o'nlab yillar", ba'zilari "hech qachon" deydi
- 2023–2026-yillardagi agentlar rivoji — AGI yo'lidagi qadamlar deb baholanadi
ASI — nazariy super intellekt
Insondan har sohada ustun AI. Hozircha bu — ilmiy va falsafiy munozara mavzusi. Muhim savollar: uni kim nazorat qiladi? Maqsadlari insonnikiga mos bo'ladimi? Aynan shu savollar tufayli dunyoda AI xavfsizligi sohasi rivojlanmoqda.
Savodxonlik testi
Yangilik sarlavhasida "AGI keldi!" deb yozilsa — shubha bilan qarang. 2026-yil holatiga ko'ra barcha mavjud AI — ANI. Buni bilish sizni shov-shuvlardan himoya qiladi.
3. Vazifa bo'yicha katta xarita
Endi amaliy tasnif — kundalik ishda ishlatadigan xaritamiz:
Endi har turni alohida ko'ramiz.
4. Matn AI — LLM'lar
Eng keng tarqalgan tur. 2-darsda ichki mexanizmini o'rgangan edingiz — keyingi tokenni bashorat qiluvchi modellar.
| Vosita | Kim yaratgan | Nimasi bilan ajralib turadi |
|---|---|---|
| ChatGPT (GPT modellari) | OpenAI (AQSH) | Eng mashhur, keng imkoniyat, katta ekotizim |
| Claude | Anthropic (AQSH) | Uzun hujjatlar, kod, ehtiyotkor va sifatli javoblar |
| Gemini | Google (AQSH) | Google xizmatlari bilan chuqur integratsiya, katta kontekst |
| Grok | xAI (AQSH) | X (Twitter) bilan bog'liq, real vaqt yangiliklari |
| DeepSeek | DeepSeek (Xitoy) | Ochiq model, bepul, kuchli — 2025-yilda dunyoni hayratlantirdi |
| Llama | Meta (AQSH) | Ochiq model — yuklab olib o'z kompyuteringizda ishlatish mumkin |
Vazifalari: suhbat, yozish, tarjima, tahlil, o'qitish, reja tuzish — 2-oydan beri tanish ishlar.
Bepul boshlash mumkin
Bu jadvaldagi barcha vositalarning bepul darajasi bor: ChatGPT, Claude, Gemini, Grok, DeepSeek — ro'yxatdan o'tib darrov ishlatish mumkin. Pullik obuna kuchliroq model, ko'proq so'rov va qo'shimcha imkoniyat beradi. O'quv maqsadlari uchun bepul daraja ko'pincha yetarli — 2-oyda buni o'zingiz ko'rgansiz.
5. Rasm AI
2-oyda DALL-E va Midjourney bilan rasm yaratgansiz. Mana to'liq manzara:
| Vosita | Kim yaratgan | Nimasi bilan ajralib turadi |
|---|---|---|
| Midjourney | Midjourney (AQSH) | Badiiy sifat bo'yicha yetakchilardan, pullik |
| DALL-E | OpenAI | ChatGPT ichida — eng oson boshlash |
| Gemini Image — "Nano Banana" | Suhbat orqali rasmni aniq tahrirlash, personajni saqlab qolish | |
| Stable Diffusion | Stability AI | Ochiq model — bepul, o'z kompyuterda, to'liq nazorat |
| Flux | Black Forest Labs (Germaniya) | Fotorealizm bo'yicha kuchli, ochiq versiyalari bor |
7-darsda kutib turibdi
"Nano Banana" — Google'ning rasm modeli laqabi. U bilan 7-darsda professional darajada ishlaymiz: mahsulot rasmi, bir personajni turli sahnalarda saqlash, matn bilan aniq tahrir. 2-oydagi "rasm chizdirish"dan keyingi bosqich shu.
6. Video AI
2-oyda Runway va Sora bilan tanishuv darajasida ko'rishgan edingiz. 2025–2026-yillarda bu soha eng tez o'sayotgan yo'nalishga aylandi:
| Vosita | Kim yaratgan | Nimasi bilan ajralib turadi |
|---|---|---|
| Veo | Google DeepMind | Yuqori sifat, ovoz bilan birga video yaratadi |
| Sora | OpenAI | Kinematografik sahna, ijtimoiy ilova formati |
| Kling | Kuaishou (Xitoy) | Uzunroq va harakatli videolarda kuchli |
| Runway | Runway (AQSH) | Professional montaj vositalari, kino sohasida ishlatiladi |
Vazifalari: reklama roliklari, ijtimoiy tarmoq videolari, ta'lim materiallari, film eskizlari. 8-darsda Veo bilan amaliy ishlaymiz.
Rivojlanish tezligini his qiling: 2023-yilda AI videolar 2–4 soniyalik, g'alati va buzuq edi. 2026-yilga kelib esa ovozli, bir daqiqagacha, ba'zan haqiqiy tasvirdan farqlab bo'lmaydigan videolar yaratilmoqda. Aynan shu sababli deepfake'ni tanish (2-oyda o'rgangan mavzu) tobora muhim ko'nikmaga aylanyapti.
7. Audio va musiqa AI
| Vosita | Kim yaratgan | Nima qiladi |
|---|---|---|
| Suno | Suno (AQSH) | Matndan to'liq qo'shiq — musiqa + ovoz + so'zlar |
| ElevenLabs | ElevenLabs (AQSH) | Matnni tabiiy ovozga aylantirish, ovoz klonlash |
| Whisper | OpenAI | Teskari yo'nalish: nutqni matnga aylantiradi |
Vazifalari: podkast ovozi, audiokitob, qo'shiq yaratish, intervyuni matnga aylantirish, dublyaj.
Ovoz klonlash — ikki tomonlama qurol
ElevenLabs kabi vositalar 1 daqiqalik yozuvdan odam ovozini klonlay oladi. Foydali (dublyaj, audiokitob) — lekin firibgarlar ham ishlatadi ("onam qo'ng'iroq qildi" degan soxta ovoz). 2-oyda o'rgangan qoida: telefondagi ovozga ham endi 100% ishonib bo'lmaydi — muhim gapni qayta tekshiring.
8. Kod yozuvchi AI
Siz hali dasturlashni o'rganmagansiz (4-oyda boshlanadi) — lekin AI allaqachon kod yoza oladi. Bu vositalar keyingi uch darsning yulduzlari:
| Vosita | Kim yaratgan | Nima qiladi |
|---|---|---|
| Claude Code | Anthropic | Terminalda ishlaydigan agent — topshiriq berasiz, o'zi loyiha quradi |
| Codex | OpenAI | ChatGPT ekotizimidagi dasturlash agenti |
| GitHub Copilot | GitHub / Microsoft | Dasturchi yozayotganda kod tavsiya qiluvchi yordamchi |
| Cursor | Anysphere | AI bilan chambarchas bog'langan kod muharriri |
Farqni sezing: Copilot — dasturchining yonidagi yordamchi (o'zingiz yozasiz, u to'ldiradi). Claude Code va Codex — agentlar: "menga oilaviy budjet sayti yasab ber" desangiz, o'zi fayllar yaratadi, kod yozadi, xatolarini tuzatadi.
9. Multimodal modellar — bitta model, hamma narsa
Ilgari har vazifaga alohida model kerak edi. Endi multimodal modellar bir o'zi bir nechta turdagi ma'lumot bilan ishlaydi:
Multimodal = ko'p modallikli. Modallik — ma'lumot turi: matn, rasm, ovoz, video.
| Model | Nimalarni tushunadi va yaratadi |
|---|---|
| GPT (ChatGPT) | Matn + rasm + ovoz — rasmga qarab javob beradi, ovozda suhbatlashadi |
| Gemini | Matn + rasm + ovoz + video — hatto videoni ko'rib tahlil qiladi |
| Claude | Matn + rasm — hujjat va diagrammalarni o'qiydi |
Amaliy misollar:
- Matematik masalani rasmga olib yuborasiz — yechib beradi
- Muzlatgichdagi mahsulotlar rasmidan retsept so'raysiz
- Chet tilidagi peshlavhani kameraga ko'rsatib tarjima olasiz
- Ovozda gaplashib, ovozda javob eshitasiz
2-oy bilan bog'lanish
Esingizdami, 2-oyda ChatGPT'ga rasm yuklab savol bergansiz? O'shanda siz multimodal modelni ishlatgansiz — endi buning nomini ham bilasiz.
10. Ochiq kodli vs yopiq modellar
AI dunyosidagi yana bir muhim bo'linish — modelning og'irliklari (2-darsdan eslang) ochiq e'lon qilinganmi yoki sir saqlanadimi:
| Ochiq modellar | Yopiq modellar | |
|---|---|---|
| Misollar | Llama (Meta), DeepSeek, Stable Diffusion | GPT (OpenAI), Claude (Anthropic), Gemini (Google) |
| Olish yo'li | Yuklab olish mumkin — bepul | Faqat sayt yoki ilova orqali |
| O'z kompyuterda ishlatish | Mumkin (kuchli kompyuter kerak) | Mumkin emas |
| Maxfiylik | Ma'lumot kompyuteringizdan chiqmaydi | Ma'lumot kompaniya serveriga boradi |
| Sifat | Yaxshi, tez rivojlanmoqda | Odatda eng yuqori natijalar |
| Kim uchun qulay | Kompaniyalar, tadqiqotchilar, ishqibozlar | Oddiy foydalanuvchilar |
Nega bu muhim?
Banklar va davlat idoralari maxfiy ma'lumotni chet serverga yuborolmaydi — ular ochiq modellarni o'z ichki serverlarida ishlatadi. DeepSeek'ning ochiq chiqishi shu sababdan katta voqea bo'ldi: kuchli AI endi faqat yirik kompaniyalar mulki emas.
11. Chatbot vs agent — qisqa kirish
Xaritamizning oxirgi katagi — agentlar. Farqni bir jadvalda his qiling:
| Chatbot | AI agent | |
|---|---|---|
| Ishlash usuli | Savol → javob, tamom | Maqsad → reja → qadamlar → natija |
| Misol vazifa | "Sayt kodi qanday yoziladi?" — tushuntiradi | "Menga sayt yasab ber" — yasab beradi |
| Vositalar | Faqat matn yozadi | Fayl yaratadi, dastur ishga tushiradi, internetdan qidiradi |
| Xato bo'lsa | Siz sezib, qayta so'raysiz | O'zi sezib, o'zi tuzatishga urinadi |
| Misollar | Oddiy ChatGPT suhbati | Claude Code, Codex |
Bitta misolda farq:
Siz chatbotga: "Sinf jurnali uchun jadval qanday tuziladi?"
Chatbot: "Jadval tuzish uchun quyidagi qadamlarni bajaring..." — tushuntiradi.
Siz agentga: "Sinf jurnali uchun jadval fayli yasab ber."
Agent: fayl yaratadi → ustunlarni qo'shadi → namunaviy ma'lumot kiritadi →
tekshiradi → "Tayyor, mana fayl" — bajaradi.Keyingi darsda batafsil
Bu — faqat tanishuv. Keyingi darsda agentlarni chuqur o'rganamiz va "vibe coding" bilan tanishasiz: dasturlashni bilmasdan turib AI agentga dastur yasatish. 3-oyning eng qiziqarli qismi boshlanadi!
12. Qaysi vazifaga qaysi tur?
Xaritani amaliyotga ulaymiz — savodxon foydalanuvchining tanlov jadvali:
| Vazifa | Mos tur | Vosita misoli |
|---|---|---|
| Insho, xat, rezyume yozish | Matn LLM | ChatGPT, Claude, Gemini |
| Hujjatni tahlil qilish, umumlashtirish | Matn LLM (katta kontekst) | Claude, Gemini |
| Taqdimot uchun rasm | Rasm AI | Nano Banana, DALL-E |
| Logotip va badiiy tasvir | Rasm AI | Midjourney, Flux |
| Ijtimoiy tarmoq uchun qisqa video | Video AI | Veo, Kling |
| Podkast uchun ovoz | Audio AI | ElevenLabs |
| Qo'shiq yaratish | Musiqa AI | Suno |
| Intervyuni matnga aylantirish | Audio AI | Whisper |
| Kichik sayt yoki dastur yasatish | Kod agenti | Claude Code, Codex |
| Rasmdagi masalani yechish | Multimodal LLM | ChatGPT, Gemini |
| Maxfiy hujjat bilan ishlash | Ochiq model, lokal | Llama, DeepSeek |
| Chet tilini mashq qilish | Multimodal LLM, ovozli rejim | ChatGPT, Gemini |
| Videodan matnli konspekt olish | Audio AI + LLM | Whisper + Claude |
Bitta vosita hammasini qilolmaydi
"Eng zo'r AI qaysi?" — noto'g'ri savol. To'g'ri savol: "shu vazifaga qaysi AI mos?". Usta duradgor bolg'a bilan arra tanlashda adashmaganidek, AI savodxon inson ham vositani vazifaga qarab tanlaydi.
13. Xaritaning yaxlit ko'rinishi
Bugungi darsning butun mazmuni bitta rasmda:
Va yana bir kesim — ochiqlik bo'yicha: har turda ham ochiq (Llama, DeepSeek, Stable Diffusion), ham yopiq (GPT, Claude, Gemini, Veo) modellar bor.
Shu xarita miyangizda tursa, AI dunyosidagi istalgan yangilikni joyiga qo'yib o'qiy olasiz: "yangi model chiqdi" degan xabarni ko'rganda avval "qaysi tur? ochiqmi? ANI doirasidami?" deb so'rang — va siz shov-shuv emas, mohiyatni ko'rasiz.
Darsdagi topshiriqlar
Topshiriq 1 — Shaxsiy AI xaritam
Daftaringizga bugungi katta xaritani chizing (mermaid'dagi kabi daraxt shaklida) va unga o'zingiz sinab ko'rgan vositalarni belgilang (2-oydagilar ham hisobga kiradi).
- Har tur uchun kamida 2 ta vosita yozing
- Sinaganlaringizni yulduzcha bilan belgilang
- Qaysi tur sizda "bo'sh" qoldi? Shu turdan bitta vositani shu hafta sinab ko'rishni reja qiling
Topshiriq 2 — "Sen ANI'misan?"
ChatGPT yoki Claude'dan so'rang:
"Sen ANI'misan, AGI'misan? Nega aynan shu darajadasan?
Qaysi vazifalarni umuman bajara olmaysan?"Daftarga yozing:
- AI o'zini qaysi darajaga qo'ydi?
- Keltirgan cheklovlari bugungi dars jadvalimizga mos keldimi?
- Sizningcha, u aytmagan yana qanday cheklovlar bor?
Topshiriq 3 — Multimodal sinov
Gemini yoki ChatGPT'da (telefon ilovasida qulay):
- Xonangizdagi biror jihozni rasmga oling va yuklang: "Bu nima va qanday ishlaydi?"
- Daftaringizga qo'lda yozilgan matnni rasmga olib: "Shu yozuvni o'qib, matnga aylantir"
- Ovozli rejimda 1 daqiqa suhbatlashing
Har sinov uchun daftarga baho yozing: qanchalik to'g'ri ishladi? Qaysi modallikda kuchli, qaysinisida zaif?
Topshiriq 4 — Ochiq model bilan tanishuv
DeepSeek'ni sinab ko'ring (chat.deepseek.com — bepul):
- 2-oyda ChatGPT'ga bergan sevimli promptingizdan bittasini bering
- Xuddi shu promptni ChatGPT'ga ham bering
- Javoblarni taqqoslang: sifat, tezlik, uslub
Daftarga yozing: ochiq model yopiq modeldan qanchalik ortda (yoki oldinda)? "Bepul va ochiq" degani "sifatsiz" deganimi?
Topshiriq 5 — Vosita tanlash mashqi
Quyidagi 8 vaziyat uchun daftarga tur + aniq vosita yozing (12-bo'lim jadvalidan foydalaning):
- Do'stingizning tug'ilgan kuniga qisqa tabrik videosi
- Sinf guruhi uchun logotip
- 40 betlik referatni 1 betga qisqartirish
- Buvingiz aytgan ertakni yozib olib, matnga aylantirish
- O'zingiz haqingizda qo'shiq
- Oilaviy xarajatlarni hisoblaydigan kichik dastur
- Darslikdagi rasmli masalani tushuntirish
- Ingliz tilida rezyume yozish
Sinfda javoblarni solishtiring — bitta vazifaga bir nechta to'g'ri javob bo'lishi mumkin!
Topshiriq 6 — Yangiliklar ovi
AI dunyosi juda tez o'zgaradi. Google'da qidiring: "yangi AI model 2026" (yoki inglizcha "new AI model 2026").
- Oxirgi 3 oyda chiqqan bitta yangi model yoki vositani toping
- Daftarga yozing: nomi, kim chiqargan, qaysi turga kiradi (bugungi xaritamizdan joyini toping)
- U ochiqmi yoki yopiqmi?
Darsda har kim topganini 1 daqiqada aytib beradi.
Topshiriq 7 — Refleksiya
Daftarga 3 ta savolga javob yozing (har biriga 3–4 jumla):
- ANI, AGI, ASI farqini do'stingizga qanday tushuntirgan bo'lardingiz?
- Sizning kundalik vazifalaringiz uchun qaysi AI turi eng foydali? Nega?
- Keyingi darsda agentlarni o'rganamiz. Agentga qanday vazifa berishni orzu qilasiz?
Asosiy tushunchalar (lug'at)
| Termin | Qisqacha izoh |
|---|---|
| ANI (tor AI) | Muayyan vazifalar doirasidagi AI — bugungi barcha AI shu |
| AGI (umumiy AI) | Har qanday aqliy vazifada inson darajasidagi AI — hali yo'q |
| ASI (super AI) | Insondan ustun AI — nazariy tushuncha |
| LLM | Katta til modeli — matn bilan ishlovchi AI |
| Modallik | Ma'lumot turi: matn, rasm, ovoz, video |
| Multimodal model | Bir nechta modallikni tushunadigan bitta model |
| Nano Banana | Google'ning Gemini rasm modeli laqabi — 7-darsda ishlatamiz |
| Veo | Google'ning video yaratish modeli — 8-darsda ishlatamiz |
| Whisper | Nutqni matnga aylantiruvchi model |
| Ochiq model | Og'irliklari e'lon qilingan — yuklab olish mumkin (Llama, DeepSeek) |
| Yopiq model | Faqat xizmat orqali ishlatiladi (GPT, Claude, Gemini) |
| Lokal ishlatish | Modelni o'z kompyuterida internetga bog'lanmasdan ishga tushirish |
| Chatbot | Savol-javob rejimida ishlaydigan AI |
| AI agent | Maqsadni qadamlarga bo'lib, vositalar bilan mustaqil bajaruvchi AI |
| Ovoz klonlash | AI yordamida odam ovozining nusxasini yaratish |