1-dars: Kompyuter — yoqish, o'chirish va asosiy ishlar

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba kompyuterni mustaqil yoqa olishi, login qila olishi, ekrandagi asosiy elementlarni tanishi va kompyuterni to'g'ri o'chira olishi kerak.

1. Kompyuter qismlari (qisqacha)

Ko'rinadigan asosiy qismlar:

Qism	Vazifasi
Monitor (ekran)	Tasvir ko'rsatadi
Klaviatura	Yozish uchun
Sichqoncha	Ko'rsatish va bosish uchun
System block (stol kompyuterda)	Asosiy "miya" qismi
Power tugmasi	Yoqish/o'chirish

Stol kompyuter va laptop farqi

• Stol kompyuter (Desktop): monitor, klaviatura, sichqoncha alohida
• Laptop (noutbuk): hammasi bitta qurilmada

Foydalanish bir xil, faqat ko'rinishi farq qiladi.

2. Kompyuterni yoqish

Stol kompyuter

1. Stol kompyuter qutisidagi yumaloq tugmani toping (odatda old tomonda)
2. Tugmani bir marta bosing
3. Monitor yonadi (ba'zan monitor alohida yoqiladi — monitor tugmasini ham bosing)
4. 30–60 soniya kuting — operatsion tizim ishga tushadi

Laptop

1. Klaviatura ustidagi Power tugmani toping (odatda yuqori o'ng burchakda)
2. Tugmani bir marta bosing
3. Ekran yonadi va Windows/macOS ishga tushadi

Tugmani uzoq bosmang

Power tugmani uzoq bosib turish — kompyuterni majburiy o'chirish. Yoqish uchun bir marta bosish kifoya.

3. Login (parol kiritish)

Yoqilgandan keyin login ekrani chiqadi. Ikki holat:

Holat 1: Parol yo'q

• "Sign in" tugmasini bosing yoki Enter bosing

Holat 2: Parol bor

• Foydalanuvchi nomingizni tanlang (agar bir nechta foydalanuvchi bo'lsa)
• Parolingizni klaviatura orqali yozing
• Enter bosing yoki strelka tugmasini bosing

PIN va parol

Windows'da parol o'rniga PIN (4–6 raqam) ishlatish mumkin — tezroq va xavfsiz. Settings → Accounts → Sign-in options.

4. Ish stoli (Desktop) tanishuvi

Login qilgandan keyin ish stoli ochiladi. Asosiy qismlar:

Windows ish stoli

• Yuqori qism: ish stoli foni (rasm)
• Markazda: yorliqlar (My PC, Recycle Bin va h.k.)
• Pastki panel (Taskbar):
  • Chap tomon — Start tugmasi
  • Markaz — ochiq dasturlar
  • O'ng tomon — vaqt, Wi-Fi, batareya, ovoz

macOS ish stoli

• Yuqori panel (Menu Bar): dastur menyusi, vaqt, Wi-Fi, batareya
• Markaz: ish stoli foni
• Pastki panel (Dock): tez-tez ishlatadigan dasturlar

5. Sichqoncha bilan ishlash

Amal	Tavsif
Bir marta bosish (click)	Belgilash, tugma bosish
Ikki marta bosish (double-click)	Dastur yoki fayl ochish
O'ng tugma bosish (right-click)	Qisqa menyu chiqadi (kontekst menyu)
G'ildirakni aylantirish (scroll)	Sahifani pastga/yuqoriga harakat
Sudrash (drag)	Bosib turib ko'chirish

Laptop'da sichqoncha o'rni

Laptop'da trackpad ishlatiladi:

• Bir barmoq bilan harakat — sichqoncha kabi
• Bir marta bosish — chap tugma
• Ikki barmoq bilan bosish — o'ng tugma
• Ikki barmoq scroll — sahifa harakati

6. Dasturni ochish va yopish

Ochish

Yo'l 1 — Yorliq orqali:

• Ish stolida dastur yorlig'iga ikki marta bosing

Yo'l 2 — Start menyu orqali (Windows):

• Pastki chap burchakdagi Start tugmasini bosing
• Dastur nomini yozing yoki ro'yxatdan toping
• Bir marta bosing

Yo'l 3 — Dock orqali (Mac):

• Pastki Dock'dan dastur ikonkasini bir marta bosing
• Yoki Cmd + Space → dastur nomini yozing → Enter

Yopish

Yo'l 1 — Tugma orqali:

• Windows: yuqori o'ng burchakda ✕ tugmasini bosing
• macOS: yuqori chap burchakda qizil aylana

Yo'l 2 — Klaviatura orqali:

• Windows: Alt + F4
• macOS: Cmd + Q

Yashirish (minimize)

Dasturni yopmasdan, ekrandan olib qo'yish:

• Windows: yuqori o'ng burchakda —
• macOS: yuqori chap burchakda sariq aylana
• Dastur Taskbar / Dock'ga tushadi

7. Bir nechta dastur bilan ishlash

Kompyuter bir vaqtda bir nechta dasturni ishlatishi mumkin. Ular orasida o'tish:

Vazifa	Windows	macOS
Keyingi dasturga o'tish	Alt + Tab	Cmd + Tab
Barcha oynalarni ko'rish	Win + Tab	F3

8. Wi-Fi ga ulanish

Windows:

1. Pastki o'ng burchakda Wi-Fi ikonkasini bosing
2. Tarmoqlar ro'yxati chiqadi
3. Kerakli tarmoqni tanlang
4. Connect tugmasini bosing
5. Parol kiriting

macOS:

1. Yuqori panel'da Wi-Fi ikonkasini bosing
2. Tarmoqni tanlang
3. Parol kiriting

Tarmoqni eslab qolish

Bir marta ulanganidan keyin kompyuter parolni eslab qoladi — keyingi safar avtomatik ulanadi.

9. Ovoz, ekran yorqinligi

Ovoz

Klaviaturadagi maxsus tugmalar (odatda F-qatori yoki maxsus belgilar):

• 🔊 ↑ — balandlatish
• 🔉 ↓ — pasaytirish
• 🔇 — ovozsiz qilish

Yoki — pastki o'ng burchakdagi dinamik belgisini bosib slayder bilan sozlash.

Ekran yorqinligi

• ☀ ↑ klavishi — yorqinroq
• ☀ ↓ klavishi — qorong'iroq

Yoki Settings orqali sozlash.

10. Kompyuterni to'g'ri o'chirish

Power tugmani uzoq bosmang!

Power tugmani uzoq bosib turish — majburiy o'chirish. Bu xavfli — saqlanmagan ishlaringiz yo'qoladi, hatto disk buzilishi mumkin.

To'g'ri yo'l — Shut Down menyusi orqali.

Windows

1. Start tugmasini bosing
2. Pastki chapdagi Power ikonkasini bosing
3. Tanlang:
   • Sleep — uxlatish (kam quvvat ishlatadi, tez yoqiladi)
   • Shut down — butunlay o'chirish
   • Restart — qayta yoqish

macOS

1. Yuqori chapdagi Apple logosini bosing
2. Tanlang:
   • Sleep — uxlatish
   • Restart — qayta yoqish
   • Shut Down — o'chirish
   • Lock Screen — ekranni qulflash (parol bilan)
   • Log Out — foydalanuvchidan chiqish

11. Sleep, Lock, Shut Down farqi

Holat	Tavsif	Qachon ishlatish
Sleep	Kompyuter uxlaydi, ekran o'chadi, ozgina quvvat ishlatadi	Tez kerak bo'lsa qaytib kelish uchun (1–4 soatga)
Lock	Ekran qulflanadi, parol kerak. Dasturlar ishlayveradi	Bir necha daqiqaga ketganda
Restart	Kompyuter qayta yoqiladi	Dastur ishlamasa, yangilanish kerak bo'lsa
Shut Down	Butunlay o'chadi	Kunlik ishni tugatganda, uzoq vaqtga

Tez qulflash

Kompyuter yonidan ketganingizda albatta qulflang:

• Windows: Win + L
• macOS: Ctrl + Cmd + Q

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Yoqish, login, o'chirish

Quyidagi ketma-ketlikni 3 marta bajaring:

1. Kompyuterni yoqing
2. Login qiling (parol bilan)
3. Ish stolida 30 soniya kuting
4. Shut down orqali to'g'ri o'chiring

Har safar kompyuter qancha vaqtda yoqildi? Daftarga sekundlarda yozing.

Topshiriq 2 — Ish stoli xaritasi

Hozirgi ish stolingizning rasmini chizing yoki suratga oling. Quyidagilarni belgilang:

1. Start tugmasi (macOS'da — Apple logosi)
2. Taskbar / Dock joyi
3. Vaqt qayerda?
4. Wi-Fi belgisi qayerda?
5. Korzina (Recycle Bin / Trash) qayerda?
6. Necha ta yorliq bor ish stolida?

Topshiriq 3 — 5 ta dasturni ochish

Quyidagi 5 ta dasturni ochib, har birini bir minut ko'rib chiqing va yoping:

1. Calculator (Hisoblagich)
2. Brauzer (Chrome / Edge / Safari)
3. Notepad / TextEdit
4. File Explorer / Finder
5. Settings

Har birini ochish va yopish uchun qancha vaqt ketdi? Daftarga yozing.

Topshiriq 4 — Dasturlar orasida o'tish

1. 3 ta dasturni bir vaqtda oching (brauzer, Notepad, Calculator)
2. Alt + Tab (yoki Cmd + Tab) bilan ular orasida o'ting — 5 marta
3. Har bir oynani Minimize qilib, keyin qaytaring
4. Yarmini chap, yarmini o'ng tomonga joylashtiring (Snap):
   • Windows: oynani chap chetga sudrang yoki Win + ← / Win + →
   • macOS: yashil tugmani uzoq bosib turib, "Tile Window to Left/Right"

Topshiriq 5 — Wi-Fi va ovoz

1. Pastki panelda Wi-Fi ikonkasini toping
2. Hozir qaysi tarmoqqa ulanganingizni daftarga yozing
3. Ovozni 30%, keyin 70%, keyin 0% gacha sozlang
4. Ekran yorqinligini eng past holatga, keyin maksimal, keyin 50% ga sozlang

Topshiriq 6 — Ekranni qulflash

1. Kompyuteringizdan turing
2. Win + L (yoki Ctrl + Cmd + Q) bilan ekranni qulflang
3. 10 soniya kuting
4. Parol bilan qaytib kiring
5. Kerakli bo'lganda albatta qulflang — bu ko'nikma bo'lib qolsin

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Power tugma	Kompyuter yoqish/o'chirish tugmasi
Login	Foydalanuvchi nomi va parol bilan kirish
Desktop (ish stoli)	Ekranning asosiy joyi
Taskbar (Windows)	Pastki panel
Dock (macOS)	Pastki panel
Start	Windows'da dasturlar menyusi
Wi-Fi	Simsiz internet ulanish
Sleep	Kompyuter uxlatish
Lock	Ekranni qulflash
Shut Down	Butunlay o'chirish
Restart	Qayta yoqish
Click	Sichqoncha bilan bir marta bosish
Double-click	Ikki marta bosish

Keyingi dars

2-dars: Klaviatura, sichqoncha va fayl-papka asoslari →