9-dars: Excel — formulalar (+, −, ×, ÷)

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba Excel'da formula yozishi, hujayra havolalari bilan ishlashi, Relative va Absolute reference farqini tushunishi, formulani nusxalashi va xatolarni tuzata olishi kerak.

1. Formula nima?

Formula — Excel'da hisob-kitob bajaradigan ifoda. = belgisi bilan boshlanadi.

=10+5         →  15
=20*3         →  60
=100/4        →  25
=2^3          →  8 (2 ning kubi)
=(5+3)*2      →  16

Excel'ning eng kuchli xususiyati — formulalar. Bularsiz Excel oddiy jadval bo'lib qoladi.

2. Asosiy matematik operatorlar

Operator	Vazifa	Misol	Natija
`+`	Qo'shish	`=5+3`	8
`-`	Ayirish	`=10-4`	6
`*`	Ko'paytirish	`=6*7`	42
`/`	Bo'lish	`=20/4`	5
`^`	Daraja	`=2^3`	8
`%`	Foiz	`=50%`	0.5

Ko'paytirish belgisi

Ko'paytirish uchun × emas, * (yulduzcha) ishlatiladi. Klaviaturada Shift + 8.

3. Birinchi formula

Misol 1: A1 hujayraga =10+5 yozing va Enter bosing.

Hujayrada 15 chiqadi. Formula Bar'da esa =10+5 ko'rinadi.

   A
1  15        ← natija ko'rinadi
2

Formula Bar:
=10+5        ← haqiqiy formula

4. Hujayra havolasi (Cell Reference)

Formulada boshqa hujayraning manzilini ishlatish — eng kuchli xususiyat.

Misol:

   A     B     C
1  10    5     =A1+B1   →  15
2  20    8     =A2+B2   →  28
3  100   50    =A3+B3   →  150

Endi A1 ni o'zgartirsangiz — C1 ham avtomatik o'zgaradi.

Bu nima beradi? Bir martalik formula yozasiz — ma'lumot o'zgarsa, natija ham yangilanadi.

5. Hujayra havolasi yozish usullari

Yo'l 1 — Qo'lda yozish:

=A1+B1

Yo'l 2 — Bosish:

= yozing
A1 ga sichqoncha bilan bosing — manzil avtomatik chiqadi
+ yozing
B1 ga bosing
Enter

Bu usul — xatosiz va tez.

Yo'l 3 — Strelka bilan:

= yozing
Strelka klavishlari bilan kerakli hujayraga o'ting
Operator yozing (+, -, *)
Yana strelka bilan ikkinchi hujayra
Enter

6. Bir nechta operatorli formula

=A1+B1+C1+D1     →  4 ta hujayrani qo'shish
=A1*B1/C1        →  ko'paytirib bo'lish
=(A1+B1)*C1      →  qavs ichida birinchi, keyin ko'paytirish
=A1-B1-C1        →  ketma-ket ayirish

Operatorlar tartibi (PEMDAS/BODMAS)

Qavs — ( )
Daraja — ^
Ko'paytirish va bo'lish — *, /
Qo'shish va ayirish — +, -

Misol: =2+3*4 → birinchi 3*4=12, keyin 2+12 = 14 (emas 20)

Qavs bilan tartibni o'zgartirish: =(2+3)*4 → birinchi 5, keyin 20.

7. Formulani nusxalash

Formulani bir hujayradan ko'p hujayraga ko'chirish.

Misol:

   A       B       C
1  Narx    Soni    Jami
2  5000    10      ?
3  3000    20      ?
4  8000    5       ?

C2 ga =A2*B2 yozing. Natija: 50000.

Endi C2 ni nusxalab C4 gacha qo'ying:

Yo'l 1: C2 ni belgilang → Fill Handle ni C4 gacha sudrang
Yo'l 2: C2 ni nusxalang (Ctrl+C) → C3:C4 ni belgilang → Ctrl+V

Natija:

   A       B       C
1  Narx    Soni    Jami
2  5000    10      50000     ← =A2*B2
3  3000    20      60000     ← =A3*B3   ← avtomatik o'zgardi!
4  8000    5       40000     ← =A4*B4

Diqqat: formula nusxalanganda manzillar avtomatik moslashdi. Bu Relative Reference (nisbiy havola).

8. Relative va Absolute Reference

Excel'da hujayra havolasi 2 xil bo'lishi mumkin:

Relative Reference (nisbiy havola)

Sukut bo'yicha barcha havolalar relative. Formula nusxalanganda — manzil o'zgaradi.

C2 da: =A2*B2
C3 ga nusxalansa: =A3*B3   ← o'zgardi!

Absolute Reference (mutlaq havola)

$ belgisi bilan qotirib qo'yish. Formula nusxalansa ham — manzil o'zgarmaydi.

$A$2       →  to'liq qotirilgan (ham ustun, ham qator)
$A2        →  faqat ustun qotirilgan
A$2        →  faqat qator qotirilgan

Misol: kurs hisobi

   A          B         C
1  USD kursi  12500
2
3  Mahsulot   $ narx    so'm narx
4  Telefon    500       =B4*$B$1
5  Laptop     1000      =B5*$B$1
6  Planshet   300       =B6*$B$1

C4 da =B4*$B$1. C5 ga nusxalansa:

B4 → B5 (relative — o'zgardi)
$B$1 → $B$1 (absolute — o'zgarmadi)

C5: =B5*$B$1 → 1000*12500 = 12,500,000

F4 klavishi

Hujayra havolasini yozayotganda F4 bosing — $ belgilarini avtomatik qo'shadi:

1-marta: $A$1 2-marta: A$1 3-marta: $A1 4-marta: A1 (qaytadan boshlanadi)

9. Formula nusxalashning samarali usullari

Fill Handle (eng tez)

Hujayraning o'ng pastki burchagidagi kichik kvadrat. Uni sichqoncha bilan ushlab pastga/o'ngga sudrang.

Ikki marta bosish orqali ham nusxalash — qo'shni ustun qancha bo'lsa, shu yergacha avtomatik to'ldiradi.

Ctrl + D (pastga to'ldirish)

Boshlang'ich formulani yozing (masalan, C2 da)
C2:C20 ni belgilang
Ctrl + D — yuqorigi hujayradagi formula pastga ko'chadi

Ctrl + R (o'ngga to'ldirish)

Xuddi shu, lekin o'ng tomonga.

10. Formulani ko'rsatish

Formulalarni natijasi o'rniga formulani ko'rish:

**Ctrl + ** (Esc tugmasi tagidagi `` `` — grave accent)
Yoki Formulas → Show Formulas

Toggle: yana bossangiz — natijalar qaytadi.

Formulalarni tekshirish uchun

Katta jadvalda formulalar to'g'ri yozilganini tekshirish uchun Show Formulas rejimi juda foydali.

11. Formula xatolari (Errors)

Xato	Tavsif	Misol
#DIV/0!	Nolga bo'linish	`=10/0`
#NAME?	Funksiya nomi noto'g'ri	`=SUMM(A1:A5)` (`SUM` o'rniga `SUMM`)
#VALUE!	Noto'g'ri ma'lumot turi	`=A1+B1` (matn bilan raqam qo'shish)
#REF!	Havola yo'qolgan	Hujayrani o'chirib qo'ysangiz
#NUM!	Raqam haddan tashqari katta	`=10^1000`
#NULL!	Bo'sh joy	Range'lar orasida bo'shliq
###	Hujayra tor	Ustun kengligini oshiring

Xatolarni tahlil qilish

Formulas → Error Checking — Excel xatolarni avtomatik topadi va tushuntirib beradi.

12. SUM funksiyasi — birinchi tanishuv

Bir nechta hujayrani qo'shish uchun =A1+A2+A3+...+A10 yozish — uzoq. Excel'da maxsus funksiya bor:

=SUM(A1:A10)

10 ta hujayrani bir martada qo'shadi.

   A
1  100
2  200
3  300
4  400
5  500
6  =SUM(A1:A5)   →   1500

SUM keyingi darsda batafsil — funksiyalar bilan.

13. Procent hisoblash

Foizini hisoblash

Mahsulot 100,000 so'mga, chegirma 20%. Yangi narx?

C1: =100000*0.8     →  80,000   (80% narx)
yoki
C1: =100000-100000*0.2  →  80,000
yoki
C1: =100000*(1-0.2)     →  80,000

O'sish/kamayish foizini topish

Eski narx: 100,000
Yangi narx: 120,000
O'sish foizi?

=(120000-100000)/100000   →  0.2 (20%)

Format'ni Percentage qiling — 20% ko'rinadi.

14. Sana va vaqt bilan ishlash

Excel sanani raqam sifatida saqlaydi. 1900-yil 1-yanvar = 1.

=TODAY()      →  bugungi sana
=NOW()        →  hozirgi sana va vaqt
=A1+30        →  A1 sanadan 30 kun keyin
=A1-B1        →  ikki sana orasidagi kun soni

Misol:

   A             B           C
1  Tug'ilgan     Bugun       Yosh (kunda)
2  15.05.1995    15.05.2026  =B2-A2  →  11,323 kun

Yoshni topish

Yoshni yillarda topish: =YEAR(B2)-YEAR(A2) → 31 yil.

15. Matn formulalari (qisqacha)

Matnlarni qo'shish (concatenation)

A1: Akmal
B1: Karimov
C1: =A1&" "&B1     →  "Akmal Karimov"

& belgisi — matnlarni birlashtiradi. " " — bo'sh joy.

Yoki funksiya: =CONCAT(A1," ",B1) yoki =CONCATENATE(A1," ",B1).

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Birinchi formulalar

Yangi Workbook. Quyidagilarni yozing:

	A	B
1	10	=A1+5
2	20	=A2*2
3	100	=A3/4
4	8	=A4^2
5	50	=A5-15
6	12	=A6*A6
7	7	=(A7+3)*2

Har biri qancha bo'ldi? Daftarga yozing.

Saqlang: 1-asosiy.xlsx

Topshiriq 2 — Do'kon hisob-kitobi

Yangi Workbook:

	A	B	C	D
1	Mahsulot	Narx	Soni	Jami
2	Non	5000	3
3	Sut	12000	2
4	Yog'	45000	1
5	Choy	25000	1
6	Shakar	12000	5

D ustun bo'sh — D2 da formula yozing: =B2*C2

Keyin D2 ni Fill Handle bilan D6 gacha sudrang.

D ustun Currency (so'm) bo'lsin.

Saqlang: 2-dokon.xlsx

Topshiriq 3 — Absolute Reference (kurs hisobi)

Yangi Workbook:

	A	B	C
1	USD kursi:	12500
2
3	Mahsulot	$ narx	so'm narx
4	iPhone 15	1000
5	Galaxy S24	800
6	iPad	600
7	MacBook	1500
8	AirPods	200

C4 da formula: =B4*$B$1

Keyin C4 ni C8 gacha sudrang.

$B$1 o'zgarmaganini tekshiring (Show Formulas — Ctrl + `).

Endi B1 ni 13000 ga o'zgartiring — barcha so'm narxlar yangilandimi?

Saqlang: 3-kurs.xlsx

Topshiriq 4 — Oilaviy byudjet (formulalar bilan)

7-darsda yaratgan 5-byudjet.xlsx ni oching (yoki yangidan yarating).

Quyidagi formulalarni qo'shing:

B4 (JAMI DAROMAD): =B2+B3
B12 (JAMI XARAJAT): =SUM(B7:B11) (yoki =B7+B8+B9+B10+B11)
B14 (TEJASH): =B4-B12

Conditional Formatting:

B14 (TEJASH) musbat bo'lsa — yashil fon
B14 manfiy bo'lsa — qizil fon

Saqlang: 4-byudjet-formula.xlsx

Topshiriq 5 — Chegirma va NDS hisobi

Yangi Workbook:

	A	B	C	D	E
1	NDS foizi:	12%
2	Chegirma:	10%
3
4	Mahsulot	Narx	Chegirmadan keyin	NDS	Yakuniy narx
5	Telefon	5000000
6	Soat	1500000
7	Naushnik	800000

Formulalar:

C5: =B5*(1-$B$2) — chegirmali narx
D5: =C5*$B$1 — NDS summasi
E5: =C5+D5 — yakuniy narx (chegirma + NDS bilan)

Hammasini Fill Handle bilan C7, D7, E7 gacha sudrang.

Saqlang: 5-nds.xlsx

Topshiriq 6 — Foiz o'sishi

Yangi Workbook. Daromad o'sishi:

	A	B	C
1	Oy	Daromad	O'sish %
2	Yanvar	10000000	—
3	Fevral	12000000
4	Mart	11500000
5	Aprel	14000000
6	May	16000000

C3 da: =(B3-B2)/B2

Format'ni Percentage qiling (Ctrl + Shift + %).

C3 ni C6 gacha sudrang.

Conditional Formatting:

Musbat — yashil
Manfiy — qizil

Saqlang: 6-osish.xlsx

Topshiriq 7 — Sana farqi

Yangi Workbook:

	A	B
1	Bugun	=TODAY()
2	Tug'ilgan kun	15.05.1995
3	Yosh (kun)	=B1-B2
4	Yosh (yil)	=YEAR(B1)-YEAR(B2)

Hujayralar formatini to'g'ri sozlang (B1 va B2 — Date, B3 — Number).

Saqlang: 7-sana.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Formula	`=` bilan boshlanadigan hisob ifoda
Operator	`+`, `-`, `*`, `/`, `^`, `%`
Cell Reference	Hujayra havolasi (A1, B2)
Relative Reference	Nisbiy havola — formula nusxalanganda o'zgaradi
Absolute Reference	Mutlaq havola — `$` bilan qotirilgan
Mixed Reference	Aralash — bir tomon qotirilgan ($A1 yoki A$1)
Fill Handle	Hujayra burchagidagi kichik kvadrat
Order of Operations	Operatorlar tartibi (qavs, ko'paytirish, qo'shish)
#DIV/0!, #NAME?, #VALUE!	Formula xatolari
`&`	Matnlarni birlashtirish operatori
TODAY(), NOW()	Sana va vaqt funksiyalari
Show Formulas	Formula natijasi o'rniga formulani ko'rsatish (Ctrl + `)

Keyingi dars

10-dars: Excel — funksiyalar (SUM, AVERAGE, MAX, MIN) →

9-dars: Excel — formulalar (+, −, ×, ÷) ​

1. Formula nima? ​

2. Asosiy matematik operatorlar ​

3. Birinchi formula ​

4. Hujayra havolasi (Cell Reference) ​

5. Hujayra havolasi yozish usullari ​

6. Bir nechta operatorli formula ​

7. Formulani nusxalash ​

8. Relative va Absolute Reference ​

Relative Reference (nisbiy havola) ​

Absolute Reference (mutlaq havola) ​

Misol: kurs hisobi ​

9. Formula nusxalashning samarali usullari ​

Fill Handle (eng tez) ​

Ctrl + D (pastga to'ldirish) ​

Ctrl + R (o'ngga to'ldirish) ​

10. Formulani ko'rsatish ​

11. Formula xatolari (Errors) ​

12. SUM funksiyasi — birinchi tanishuv ​

13. Procent hisoblash ​

Foizini hisoblash ​

O'sish/kamayish foizini topish ​

14. Sana va vaqt bilan ishlash ​

15. Matn formulalari (qisqacha) ​

Matnlarni qo'shish (concatenation) ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​

9-dars: Excel — formulalar (+, −, ×, ÷)

1. Formula nima?

2. Asosiy matematik operatorlar

3. Birinchi formula

4. Hujayra havolasi (Cell Reference)

5. Hujayra havolasi yozish usullari

6. Bir nechta operatorli formula

7. Formulani nusxalash

8. Relative va Absolute Reference

Relative Reference (nisbiy havola)

Absolute Reference (mutlaq havola)

Misol: kurs hisobi

9. Formula nusxalashning samarali usullari

Fill Handle (eng tez)

Ctrl + D (pastga to'ldirish)

Ctrl + R (o'ngga to'ldirish)

10. Formulani ko'rsatish

11. Formula xatolari (Errors)

12. SUM funksiyasi — birinchi tanishuv

13. Procent hisoblash

Foizini hisoblash

O'sish/kamayish foizini topish

14. Sana va vaqt bilan ishlash

15. Matn formulalari (qisqacha)

Matnlarni qo'shish (concatenation)

Darsdagi topshiriqlar

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Keyingi dars