1-dars: Excel — Sort, Filter, Diagramma va Pivot Table

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba ko'p ma'lumotni saralashi (Sort), filtrlashi (Filter), turli diagrammalar yaratishi va Pivot Table orqali tahlil qilishi kerak. Bu — Excel'ning eng kuchli vositalari.

1. Sort (saralash)

Sort — ma'lumotni tartibga keltirish (A→Z, Z→A, kichik→katta).

Bir ustun bo'yicha sort

1. Sortlash kerak bo'lgan ustunda biror hujayrani bosing
2. Data → Sort A to Z (yoki Z to A)
3. Yoki Home → Sort & Filter → tanlang

Sortlanmagan:
   A         B
1  Akmal     85
2  Botir     60
3  Aziza     92
4  Dilshod   75

A1:B4 ni belgilab, B ustun bo'yicha Sort Largest to Smallest:
   A         B
1  Aziza     92
2  Akmal     85
3  Dilshod   75
4  Botir     60

Bir nechta ustun bo'yicha (Custom Sort)

1. Ma'lumotda biror hujayra bosing
2. Data → Sort
3. Custom Sort oynasi:
   • Sort by: birinchi ustun
   • Then by: ikkinchi ustun (Add Level)
   • Then by: uchinchi va h.k.

Misol: Hudud bo'yicha (A→Z), keyin har hududda — ball bo'yicha (Z→A):

Buxoro → 88
Buxoro → 60
Samarqand → 90
Samarqand → 75
Toshkent → 95
Toshkent → 85
Toshkent → 70

Headers checkbox

Sort oynasida "My data has headers" belgilangan bo'lsin — sarlavha qator sortlanmaydi.

2. Filter (filtr)

Filter — kerakli ma'lumotni ko'rsatish, qolganlarini yashirish.

Filter yoqish

1. Sarlavha qatoridagi biror hujayrani bosing
2. Data → Filter (yoki Ctrl + Shift + L)
3. Har sarlavha yonida pastga strelka chiqadi

Filter ishlatish

Strelkani bosing → tanlovlar:

Number Filter misollar

Greater Than 60        →  faqat 60 dan katta
Less Than 100          →  100 dan kichik
Between 50 and 100     →  50 va 100 orasida
Top 10                 →  eng yuqori 10 ta
Above Average          →  o'rtachadan yuqori

Text Filter misollar

Contains "Tosh"        →  matnda "Tosh" bor
Begins With "A"        →  "A" bilan boshlanadi
Ends With "ov"         →  "ov" bilan tugaydi
Does Not Contain       →  ichida bo'lmasin

Filter olib tashlash

• Bitta filterdan olib tashlash: strelka → Clear Filter
• Hammasidan: Data → Clear

3. Format as Table (jadval sifatida formatlash)

Oddiy ma'lumotni professional jadvalga aylantirish.

1. Ma'lumotni belgilang (yoki bitta hujayrada turing)
2. Home → Format as Table (yoki Ctrl + T)
3. Uslubni tanlang
4. "My table has headers" ni belgilang
5. OK

Foydalari:

• Avtomatik Filter strelkalari qo'shiladi
• Banded Rows (har ikkinchi qator boshqa rang)
• Yangi qator qo'shsangiz — format avtomatik moslashadi
• Maxsus Table tools ochiladi

Table'ga nom berish

1. Table ichida bosing
2. Table Design → Table Name
3. Nom yozing (masalan, Talabalar)

Endi formulada =SUM(Talabalar[Ball]) deb yozish mumkin — manzil o'rniga nom.

4. Diagramma (Chart) — kirish

Diagramma — ma'lumotni vizual ko'rsatish vositasi. Ko'rib, tahlil qilish — raqamlardan ko'ra osonroq.

5. Qaysi diagramma qachon?

Diagramma	Qachon ishlatish
Column / Bar	Kategoriyalar taqqoslash (eng keng tarqalgan)
Line	Vaqt davomida o'zgarish (oylar, yillar)
Pie / Doughnut	Qism va butun nisbati (foizlar)
Area	Vaqt davomida o'sgan/kamaygan miqdorlar
Scatter	Ikki qiymat orasidagi bog'liqlik
Combo	Ikki xil turi (ustun + chiziq)

Pirog (Pie) — ehtiyot

Pirog diagramma yaxshi, lekin 5–6 ta kategoriyadan ko'p bo'lsa — yomon ko'rinadi. Ko'p kategoriya bo'lsa — Bar chart ishlating.

6. Diagramma yaratish

1. Diagrammada bo'ladigan ma'lumotni belgilang (sarlavha bilan)
2. Insert → kerakli diagramma turi
3. Yoki Insert → Recommended Charts (Excel taklif beradi)
4. Diagramma sahifaga qo'shiladi

Misol — talabalar baholari:

   A         B
1  Talaba    Ball
2  Akmal     85
3  Aziza     92
4  Botir     60
5  Dilshod   75
6  Eldor     88

A1:B6 ni belgilab → Insert → Column Chart → Clustered Column

Natija: 5 ta ustun, har biri talaba bali.

7. Diagrammani moslashtirish

Diagrammani bossangiz — yuqorida Chart Design va Format yorliqlari chiqadi.

Chart Title (sarlavha)

• Diagramma yuqorisida sarlavha
• Bossangiz — o'zgartirish mumkin
• O'chirish: Chart Design → Add Chart Element → Chart Title → None

Axis Titles (o'qlar nomi)

• Y o'q: vertikal qiymatlar nomi
• X o'q: gorizontal kategoriyalar nomi

Chart Design → Add Chart Element → Axis Titles

Legend (qatnashchilar)

• Diagrammada qaysi rang nimani anglatishi
• Yashirish: Add Chart Element → Legend → None

Data Labels (raqamlar)

• Har ustun ustida raqam ko'rsatish
• Add Chart Element → Data Labels → joyni tanlang

Chart Style

• Chart Design → Chart Styles — tayyor uslublar
• Change Colors — rang sxemasini o'zgartirish

8. Ko'p qatorli diagramma (bir nechta seriya)

Talabalar 3 ta fan bo'yicha:

   A         B       C       D
1  Talaba    Word    Excel   PPT
2  Akmal     85      92      78
3  Aziza     75      88      95
4  Botir     60      55      70

A1:D4 ni belgilab → Insert → Clustered Column

Natija: har talabaga 3 ta ustun (Word, Excel, PPT). Legend'da fanlar.

Stacked Column

Xuddi shu, lekin ustunlar bir-birining ustiga (jami balandlik = yig'indi).

Insert → Stacked Column.

9. Line Chart — vaqt o'zgarishi

Daromad oy bo'yicha:

   A          B
1  Oy         Daromad
2  Yanvar     5000000
3  Fevral     6500000
4  Mart       7000000
5  Aprel      6800000
6  May        8000000
7  Iyun       9500000

A1:B7 ni belgilab → Insert → Line Chart

Natija: chiziq, oylar bo'yicha o'sish/tushish ko'rsatadi.

10. Pie Chart — foiz nisbati

Oylik xarajatlar tarkibi:

   A             B
1  Kategoriya    Summa
2  Oziq-ovqat    3000000
3  Kommunal      1500000
4  Transport     1000000
5  O'qish        2000000
6  Boshqa        500000

A1:B6 → Insert → Pie Chart

Har bo'lak — kategoriyaning umumiy xarajatdagi ulushi.

Foizlarni ko'rsatish: Data Labels → Percentage

11. Pivot Table (jamlamalar jadvali)

Pivot Table — ko'p ma'lumotni tezda jamlash va tahlil qilish. Eng kuchli Excel vositasi.

Misol: 1000 ta sotuv yozuvi:

Sana, Sotuvchi, Hudud, Mahsulot, Soni, Summa
01.05.2026, Akmal, Toshkent, Non, 15, 75000
01.05.2026, Akmal, Toshkent, Sut, 8, 96000
...
30.05.2026, Eldor, Buxoro, Choy, 12, 60000

Savol: Har sotuvchidan jami qancha daromad?

Oddiy yo'l: SUMIF har sotuvchi uchun — 10 ta formula.

Pivot Table yo'li: 30 soniyada avtomatik tayyor.

12. Pivot Table yaratish

1. Ma'lumotda biror hujayrada turing
2. Insert → PivotTable
3. Range avtomatik tanlanadi
4. Joyi: New Worksheet (sukut bo'yicha)
5. OK

Yangi Sheet ochiladi. O'ng tomonda PivotTable Fields paneli:

Foydalanish:

• Sotuvchini Rows'ga sudrang
• Summani Values'ga sudrang

Natija: avtomatik jamlangan jadval — har sotuvchi va uning umumiy daromadi.

13. Pivot Table — murakkab tahlil

Misol: Sotuvchilar va hududlar bo'yicha daromad:

• Rows: Sotuvchi
• Columns: Hudud
• Values: Summa (Sum)

Natija — matritsa: har sotuvchining har hudud bo'yicha daromadi.

Values turi o'zgartirish

Values'dagi maydonni bosing → Value Field Settings:

• Sum — yig'indi
• Average — o'rtacha
• Count — soni
• Max / Min — eng katta/kichik
• Percentage — foiz

Filtering Pivot Table

• Filters maydoniga maydon qo'shing → o'sha maydon Pivot tepasiga chiqadi
• Tanlang: faqat kerakli qiymatlar ko'rinadi

Pivot Table yangilash

Asl ma'lumot o'zgarsa — Pivot avtomatik yangilanmaydi.

1. Pivot ichida bosing
2. PivotTable Analyze → Refresh
3. Yoki o'ng tugma → Refresh

14. Pivot Chart

Pivot Table'dan darrov diagramma yaratish.

1. Pivot Table ichida bosing
2. Insert → PivotChart
3. Turini tanlang → OK

Diagramma avtomatik Pivot bilan bog'lanadi — ma'lumot o'zgarsa, diagramma ham yangilanadi.

15. Slicer — interaktiv filter

Pivot Table uchun tugmali filter:

1. Pivot ichida bosing
2. PivotTable Analyze → Insert Slicer
3. Filtr qilinadigan maydonlarni tanlang → OK

Yon tomonda tugmalar paneli chiqadi. Tugmani bosib — darrov filtr.

Dashboard yaratish

Bir nechta Pivot Table + Pivot Chart + Slicer = interaktiv dashboard (boshqaruv paneli).

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Sort mashqi

Yangi Workbook. 20 ta talaba ma'lumoti (ism, hudud, yosh, ball).

1. Ism bo'yicha A→Z saralang
2. Ball bo'yicha Z→A saralang (eng yuqori birinchi)
3. Custom Sort: hudud A→Z, keyin ball Z→A

Har sorta natijasini screenshot oling.

Saqlang: 1-sort.xlsx

Topshiriq 2 — Filter mashqi

Oldingi 20 ta talaba ma'lumotida:

1. Filter yoqing (Ctrl + Shift + L)
2. Faqat Toshkent dan kelganlarni ko'rsating
3. Filter olib tashlang, endi faqat 80+ balllar
4. Endi Toshkent VA 80+ ball
5. Filter olib tashlang, faqat ismi "A" bilan boshlanganlarni

Saqlang: 2-filter.xlsx

Topshiriq 3 — Diagrammalar

Yangi Workbook. Oylik daromad (12 oy):

Oy	Daromad
Yanvar	5000000
...	...
Dekabr	9500000

Quyidagi diagrammalarni yarating (alohida Sheet'lar yoki bir sahifada):

1. Column Chart — har oy ustun
2. Line Chart — chiziq, o'sish trendini ko'rsatish
3. Area Chart — to'lgan maydon
4. Har birida: Title, Axis Titles, Legend, Data Labels

Saqlang: 3-diagrammalar.xlsx

Topshiriq 4 — Pie Chart

Yangi Sheet. Oylik xarajat tarkibi:

Kategoriya	Summa
Oziq-ovqat	3000000
Kommunal	1500000
Transport	1000000
O'qish	2000000
Boshqa	500000

Pie Chart yarating:

• Title: "May oyi xarajatlari tarkibi"
• Data Labels: Percentage + Category Name
• Eng katta bo'lakni alohida ajrating (Explode)

Saqlang: 4-pie.xlsx

Topshiriq 5 — Combo Chart

Yangi Sheet. Korxona ma'lumotlari:

Oy	Daromad	Xarajat	Foyda foizi
Yan	5000000	3500000	30%
Fev	6000000	4000000	33%
Mar	6500000	4200000	35%
Apr	7000000	4500000	36%
May	8000000	5000000	38%
Iyun	9000000	5500000	39%

Combo Chart yarating:

• Daromad va Xarajat — Column (ustun)
• Foyda foizi — Line (chiziq, Secondary Axis)

Saqlang: 5-combo.xlsx

Topshiriq 6 — Pivot Table

Yangi Workbook. 50 ta sotuv yozuvi:

Sana	Sotuvchi	Hudud	Mahsulot	Summa

Ma'lumotni o'ylab toping (5 sotuvchi × 3 hudud × 4 mahsulot, har xil sanalar).

Pivot Table yarating:

• Rows: Sotuvchi
• Columns: Hudud
• Values: Sum of Summa

Yana 3 ta Pivot variant yarating:

• Rows: Mahsulot, Values: Count of Summa
• Rows: Sotuvchi, Values: Average of Summa
• Rows: Hudud, Values: Max of Summa

Hammasi alohida Sheet'larda.

Saqlang: 6-pivot.xlsx

Topshiriq 7 — Dashboard

Oldingi 6-pivot.xlsx ni davom ettiring.

Yangi Sheet "Dashboard":

1. Bir nechta Pivot Table yarating (har xil tahlil)
2. Har biriga Pivot Chart
3. Slicer qo'shing (Sotuvchi, Hudud bo'yicha)
4. Hammasini chiroyli joylashtiring
5. Sarlavha qo'shing: "May 2026 — Sotuvlar Dashboard"

Saqlang: 7-dashboard.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Sort	Saralash (A→Z, kichik→katta)
Custom Sort	Bir nechta darajali saralash
Filter	Filtr (faqat kerakli ma'lumotni ko'rsatish)
Format as Table	Ma'lumotni table'ga aylantirish
Chart	Diagramma
Column Chart	Vertikal ustun diagramma
Bar Chart	Gorizontal ustun
Line Chart	Chiziq
Pie Chart	Pirog (foizlar uchun)
Combo Chart	Aralash diagramma
Chart Title	Diagramma sarlavhasi
Axis	O'q (X yoki Y)
Legend	Belgilash (qaysi rang nima)
Data Labels	Qiymat yorliqlari
Pivot Table	Jamlamalar jadvali
PivotTable Fields	Pivot maydonlari paneli
Slicer	Interaktiv filter tugmasi

Keyingi dars

2-dars: PowerPoint — tanishuv va slayd yaratish →