11-dars: Excel — IF va mantiqiy funksiyalar

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba shartli funksiyalarni (IF, COUNTIF, SUMIF) bilishi, qaror qabul qilishni avtomatlashtirishi va murakkab tahlil yozishi kerak.

1. Mantiqiy fikrlash

Hayotda biz har doim qarorlarni shartlarga qarab qabul qilamiz:

Agar havo issiq bo'lsa, ko'ylak kiyaman, aks holda kurtka.
Agar ball 60 dan yuqori bo'lsa, "o'tdi", aks holda "yiqildi".
Agar mahsulot 100 dan ko'p bo'lsa, chegirma berish, aks holda to'liq narx.

Excel'da bularni IF funksiyasi qiladi.

2. Taqqoslash operatorlari

Operator	Vazifa	Misol
`=`	Teng	`A1=10`
`<>`	Teng emas	`A1<>10`
`>`	Katta	`A1>10`
`<`	Kichik	`A1<10`
`>=`	Katta yoki teng	`A1>=10`
`<=`	Kichik yoki teng	`A1<=10`

Natija: TRUE (rost) yoki FALSE (yolg'on).

A1: 85

=A1=85       →  TRUE
=A1>60       →  TRUE
=A1<50       →  FALSE
=A1<>100     →  TRUE

3. IF funksiyasi

Sintaksis:

=IF(shart, agar_rost, agar_yolg'on)

Misol 1: Ball 60 yoki undan yuqori bo'lsa "O'tdi", aks holda "Yiqildi".

A1: 85

=IF(A1>=60, "O'tdi", "Yiqildi")    →  "O'tdi"

To'liq misol — Talabalar natijalari

   A         B       C
1  Talaba    Ball    Natija
2  Akmal     85      =IF(B2>=60,"O'tdi","Yiqildi")    →  O'tdi
3  Aziza     55      =IF(B3>=60,"O'tdi","Yiqildi")    →  Yiqildi
4  Botir     92      =IF(B4>=60,"O'tdi","Yiqildi")    →  O'tdi
5  Dilshod   45      =IF(B5>=60,"O'tdi","Yiqildi")    →  Yiqildi
6  Eldor     70      =IF(B6>=60,"O'tdi","Yiqildi")    →  O'tdi

C2 ni Fill Handle bilan C6 gacha sudrang.

4. IF — matn yoki raqam natija

IF natijasi har xil bo'lishi mumkin:

Matn natija:

=IF(A1>100, "Ko'p", "Kam")

Raqam natija:

=IF(A1>100, A1*0.1, 0)     →  agar 100 dan ko'p bo'lsa — 10% chegirma, aks holda 0

Bo'sh natija:

=IF(A1>0, A1, "")    →  agar 0 dan katta — qiymatni ko'rsat, aks holda bo'sh

Formula natija:

=IF(B2>=60, B2*1.1, B2)    →  agar 60 yoki undan yuqori — 10% bonus, aks holda asl ball

5. Nested IF (IF ichida IF)

Bir nechta sharti uchun — IF ichida yana IF.

Misol: Ballarga harf baho:

90+: A
80-89: B
70-79: C
60-69: D
60 dan past: F

=IF(A1>=90, "A",
   IF(A1>=80, "B",
      IF(A1>=70, "C",
         IF(A1>=60, "D", "F"))))

Bir qatorda:

=IF(A1>=90,"A",IF(A1>=80,"B",IF(A1>=70,"C",IF(A1>=60,"D","F"))))

Tekshirish:

A1 = 95 → "A"
A1 = 85 → "B"
A1 = 72 → "C"
A1 = 65 → "D"
A1 = 50 → "F"

IFS funksiyasi (Excel 2019+)

Yangi versiyalarda IFS funksiyasi bor — Nested IF'dan tezroq:

=IFS(A1>=90,"A", A1>=80,"B", A1>=70,"C", A1>=60,"D", TRUE,"F")

TRUE — "qolgan barcha holatlar uchun" degani.

6. AND, OR, NOT — mantiqiy operatorlar

AND — va (hammasi to'g'ri bo'lishi kerak)

=AND(A1>0, A1<100)        →  agar A1 0 va 100 orasida — TRUE

OR — yoki (kamida bittasi to'g'ri)

=OR(A1=10, A1=20, A1=30)  →  agar A1 ulardan biri — TRUE

NOT — emas (teskariga aylantiradi)

=NOT(A1>0)                →  agar A1 0 dan katta emas — TRUE

7. IF + AND/OR — murakkab shartlar

Misol 1: Talaba o'tishi uchun ham Word, ham Excel'da 60+ kerak.

=IF(AND(B2>=60, C2>=60), "O'tdi", "Yiqildi")

Misol 2: Yoshi 18-25 oralig'ida bo'lsa "Yosh", aks holda "Kattalar".

=IF(AND(A1>=18, A1<=25), "Yosh", "Kattalar")

Misol 3: Talaba "Boshqaruvchi" yoki "Direktor" bo'lsa — "Rahbar", aks holda — "Xodim".

=IF(OR(A1="Boshqaruvchi", A1="Direktor"), "Rahbar", "Xodim")

8. COUNTIF — shartli sanash

Range'da necha ta hujayra shartga to'g'ri kelishini sanaydi.

=COUNTIF(range, shart)

Misollar:

Ballar: B2:B20

=COUNTIF(B2:B20, ">=60")        →  60 va undan yuqori bo'lganlar soni
=COUNTIF(B2:B20, "<50")          →  50 dan past bo'lganlar
=COUNTIF(B2:B20, "=100")         →  aynan 100 bo'lganlar
=COUNTIF(B2:B20, ">"&A1)         →  A1 dagi qiymatdan kattalar

Matn bilan:

=COUNTIF(A2:A20, "O'tdi")        →  "O'tdi" deb yozilganlar soni
=COUNTIF(A2:A20, "Toshkent")     →  Toshkentdan necha ta talaba
=COUNTIF(A2:A20, "Ak*")          →  "Ak" bilan boshlanadigan ismlar (* — wildcard)

9. SUMIF — shartli yig'indi

Range'da shartga to'g'ri keladiganlarning yig'indisini topadi.

=SUMIF(range, shart, [yig'iladigan_range])

Misol 1: 60 va undan yuqori ballarning yig'indisi:

=SUMIF(B2:B20, ">=60")

Misol 2: Toshkentdan kelgan talabalar ballarining yig'indisi:

   A          B
1  Shahar     Ball
2  Toshkent   85
3  Samarqand  70
4  Toshkent   92
5  Buxoro     65
6  Toshkent   78

=SUMIF(A2:A6, "Toshkent", B2:B6)    →  85+92+78 = 255

A2:A6 da "Toshkent" qidiriladi, mos kelganlarning B ustun qiymatlari yig'iladi.

10. AVERAGEIF — shartli o'rtacha

=AVERAGEIF(range, shart, [averaging_range])

Misol: Faqat o'tgan talabalar o'rtacha bali:

=AVERAGEIF(B2:B20, ">=60")        →  60 va undan yuqori bo'lganlarning o'rtachasi

11. COUNTIFS, SUMIFS — bir nechta shart

Bir nechta shart bilan ishlash:

=COUNTIFS(range1, shart1, range2, shart2, ...)
=SUMIFS(yig'iladigan_range, range1, shart1, range2, shart2, ...)

Misol: Toshkentdan kelgan VA 60+ ball olganlar soni:

=COUNTIFS(A2:A20, "Toshkent", B2:B20, ">=60")

Misol: Toshkentdan kelgan VA 60+ ball olganlar ballarining yig'indisi:

=SUMIFS(B2:B20, A2:A20, "Toshkent", B2:B20, ">=60")

SUMIFS argumentlar tartibi

SUMIFS da yig'iladigan range birinchi keladi (boshqacha SUMIF'dan farqli):

SUMIF:   shart_range, shart, [yig'iladigan_range]
SUMIFS:  yig'iladigan_range, shart_range1, shart1, ...

Diqqat bilan tartibni ko'ring.

12. IFERROR — xato bo'lsa nima qilish

Formula xato bersa — chiroyli xabar ko'rsatish.

=IFERROR(formula, "Xato xabari")

Misol:

=A1/B1                    →  agar B1=0 bo'lsa: #DIV/0!
=IFERROR(A1/B1, 0)        →  xato bo'lsa: 0
=IFERROR(A1/B1, "Nolga bo'lib bo'lmaydi")    →  matn xabari

13. To'liq misol — Sotuvchilar reyting jadvali

   A           B          C         D       E         F           G
1  Sotuvchi    Hudud      Savdo     Reja    Bajardi?  Foiz        Reyting
2  Akmal       Toshkent   5000000   4000000 ?         ?           ?
3  Aziza       Samarqand  3000000   3500000
4  Botir       Toshkent   6000000   5000000
5  Dilshod     Buxoro     2500000   3000000
6  Eldor       Toshkent   4500000   4000000

Formulalar:
E2: =IF(C2>=D2, "Ha", "Yo'q")
F2: =C2/D2                              [Format: Percentage]
G2: =IF(F2>=1.2, "Ajoyib",
        IF(F2>=1.0, "Yaxshi",
           IF(F2>=0.8, "O'rtacha", "Yomon")))

Statistika:

Jami savdo:                    =SUM(C2:C6)
Toshkentdan jami:              =SUMIF(B2:B6, "Toshkent", C2:C6)
Rejani bajarganlar soni:       =COUNTIF(E2:E6, "Ha")
Rejani bajarganlar % o'rtachasi: =AVERAGEIF(E2:E6, "Ha", F2:F6)
"Ajoyib" baholar soni:         =COUNTIF(G2:G6, "Ajoyib")

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Birinchi IF

Yangi Workbook. Imtihon natijalari:

	A	B	C
1	Talaba	Ball	Natija
2	Akmal	85
3	Aziza	55
4	Botir	92
5	Dilshod	45
6	Eldor	70
7	Feruz	60
8	Gulnoza	88

C2 da: =IF(B2>=60, "O'tdi", "Yiqildi")

C2:C8 ga sudrang.

Conditional Formatting:

"O'tdi" — yashil
"Yiqildi" — qizil

Saqlang: 1-if.xlsx

Topshiriq 2 — Harf baho

Oldingi 1-if.xlsx ni davom ettiring. D ustunga harf baho:

D2:

=IF(B2>=90,"A",
   IF(B2>=80,"B",
      IF(B2>=70,"C",
         IF(B2>=60,"D","F"))))

D2:D8 ga sudrang.

Conditional Formatting har harfga:

A — yashil
B — och yashil
C — sariq
D — to'q sariq
F — qizil

Saqlang: 2-harf-baho.xlsx

Topshiriq 3 — AND/OR sharti

Yangi Workbook. Stipendiya hisobi:

	A	B	C	D	E
1	Talaba	Word	Excel	PPT	Stipendiya
2	Akmal	85	92	78
3	Aziza	65	70	95
4	Botir	95	95	90
5	Dilshod	50	65	60
6	Eldor	90	85	92

Stipendiya qoidalari:

Hamma fan 80+ bo'lsa — "Katta stipendiya"
Hamma fan 60+ bo'lsa (lekin yuqorisi emas) — "Stipendiya"
Aks holda — "Yo'q"

E2:

=IF(AND(B2>=80, C2>=80, D2>=80), "Katta stipendiya",
   IF(AND(B2>=60, C2>=60, D2>=60), "Stipendiya",
      "Yo'q"))

E2:E6 ga sudrang.

Saqlang: 3-stipendiya.xlsx

Topshiriq 4 — COUNTIF va SUMIF

Yangi Workbook. Mahsulot sotuvi:

	A	B	C
1	Sana	Mahsulot	Summa
2	1-may	Non	50000
3	1-may	Sut	24000
4	1-may	Yog'	90000
5	2-may	Non	75000
6	2-may	Sut	36000
7	2-may	Choy	50000
8	3-may	Non	60000
9	3-may	Yog'	45000
10	3-may	Choy	75000

Tahlil (alohida joyda — E ustun):

Mahsulot	Necha marta sotilgan	Jami daromad
Non	`=COUNTIF(B2:B10,"Non")`	`=SUMIF(B2:B10,"Non",C2:C10)`
Sut	...	...
Yog'	...	...
Choy	...	...

Hammasini hisoblang.

Saqlang: 4-sotuv-tahlil.xlsx

Topshiriq 5 — Korxona savdo bo'limi

Yangi Workbook. Sotuvchilar reyting:

	A	B	C	D	E	F
1	Sotuvchi	Hudud	Savdo	Reja	Foiz	Reyting
2	Akmal	Toshkent	5000000	4000000
3	Aziza	Samarqand	3000000	3500000
4	Botir	Toshkent	6000000	5000000
5	Dilshod	Buxoro	2500000	3000000
6	Eldor	Toshkent	4500000	4000000
7	Feruz	Samarqand	4000000	3500000
8	Gulnoza	Buxoro	3500000	3000000

Formulalar:

E2: =C2/D2 (Format: Percentage)
F2: =IF(E2>=1.2,"Ajoyib", IF(E2>=1.0,"Yaxshi", IF(E2>=0.8,"O'rtacha","Yomon")))

Conditional Formatting F ustunga: ranglar bilan.

Statistika (alohida joyda):

Umumiy savdo: =SUM(C2:C8)
Toshkentdan: =SUMIF(B2:B8,"Toshkent",C2:C8)
Samarqanddan: =SUMIF(...)
Buxorodan: =SUMIF(...)
Rejani bajarganlar soni: =COUNTIF(E2:E8,">=1")
"Ajoyib" reytingdagilar: =COUNTIF(F2:F8,"Ajoyib")

Saqlang: 5-sotuvchilar.xlsx

Topshiriq 6 — Murakkab tahlil (COUNTIFS, SUMIFS)

Oldingi 5-sotuvchilar.xlsx ni davom ettiring.

Yangi savollar:

Toshkentdan VA rejani bajarganlar soni: =COUNTIFS(B2:B8,"Toshkent",E2:E8,">=1")
Toshkentdan VA rejani bajarganlar savdo summasi: =SUMIFS(C2:C8,B2:B8,"Toshkent",E2:E8,">=1")
"Ajoyib" reytingdagilar o'rtacha foizi: =AVERAGEIF(F2:F8,"Ajoyib",E2:E8)
Buxorodan "Ajoyib" yoki "Yaxshi" reytingdagilar: 2 ta COUNTIFS bilan

Saqlang: 6-murakkab-tahlil.xlsx

Topshiriq 7 — IFERROR mashqi

Yangi Workbook. Foiz hisobi:

	A	B	C
1	Bo'lingan	Bo'luvchi	Natija
2	100	5
3	50	0
4	200	10
5	75	0
6	300	6

C2:

Avval: =A2/B2 — ba'zilarida #DIV/0! chiqadi
Tuzating: =IFERROR(A2/B2, "Bo'lib bo'lmaydi") yoki =IFERROR(A2/B2, 0)

Saqlang: 7-iferror.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
IF	Shartli funksiya (agar ... bo'lsa)
Nested IF	IF ichida IF
IFS	Yangi versiya, ko'p shart uchun
AND	Va (hammasi to'g'ri)
OR	Yoki (kamida biri to'g'ri)
NOT	Emas
TRUE / FALSE	Rost / Yolg'on
COUNTIF	Shartli sanash
SUMIF	Shartli yig'indi
AVERAGEIF	Shartli o'rtacha
COUNTIFS / SUMIFS	Bir nechta shartli sanash/yig'indi
IFERROR	Xato bo'lganda alternatif natija
Comparison operator	Taqqoslash operatori (=, <>, >, <, >=, <=)
Wildcard	Joker belgi (`*`, `?`)

Keyingi dars

12-dars: Oylik imtihon →

11-dars: Excel — IF va mantiqiy funksiyalar ​

1. Mantiqiy fikrlash ​

2. Taqqoslash operatorlari ​

3. IF funksiyasi ​

To'liq misol — Talabalar natijalari ​

4. IF — matn yoki raqam natija ​

5. Nested IF (IF ichida IF) ​

6. AND, OR, NOT — mantiqiy operatorlar ​

AND — va (hammasi to'g'ri bo'lishi kerak) ​

OR — yoki (kamida bittasi to'g'ri) ​

NOT — emas (teskariga aylantiradi) ​

7. IF + AND/OR — murakkab shartlar ​

8. COUNTIF — shartli sanash ​

9. SUMIF — shartli yig'indi ​

10. AVERAGEIF — shartli o'rtacha ​

11. COUNTIFS, SUMIFS — bir nechta shart ​

12. IFERROR — xato bo'lsa nima qilish ​

13. To'liq misol — Sotuvchilar reyting jadvali ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​