7-dars: Microsoft Excel — tanishuv va hujayralar bilan ishlash

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba Excel'ning tuzilmasini tushunishi, hujayralar bilan asosiy ishlarni qila olishi, ma'lumot kiritishi va Workbook'ni saqlashi kerak.

1. Microsoft Excel nima?

Microsoft Excel — jadval va hisob-kitob dasturi. Quyidagilar uchun ishlatiladi:

• Mahsulot va daromad hisobi
• Talabalar baholarini hisoblash
• Byudjet va xarajatlar tahlili
• Statistika va diagrammalar
• Hisobotlar, mijozlar bazasi
• Inventarizatsiya (mahsulot ro'yxati)

Excel haqida fakt

Excel'da 17 milliarddan ortiq hujayra sig'adi (bitta Sheet'ga). Bu — istalgan korxonaning yillik ma'lumotlari uchun yetadi.

2. Excel ochish va yangi Workbook

Yo'l:

1. Start → "Excel" yozing → Enter
2. Blank workbook ni tanlang

Ochilgandan keyin bo'sh jadval chiqadi.

3. Excel asosiy tushunchalari

Termin	Tavsif
Workbook	Butun Excel fayli (.xlsx)
Worksheet (Sheet)	Bitta varaq, jadval. Bir Workbookda bir nechta Sheet bo'lishi mumkin
Cell	Bitta hujayra (katak) — qator va ustun kesishuvi
Row (qator)	Gorizontal qator — raqamlar bilan belgilanadi (1, 2, 3, ...)
Column (ustun)	Vertikal ustun — harflar bilan belgilanadi (A, B, C, ...)
Range	Bir nechta hujayralar guruhi (A1:B5)

4. Hujayra manzili

Har bir hujayrada noyob manzil bor — ustun harfi va qator raqami.

        A       B       C       D
   ┌────────┬────────┬────────┬────────┐
 1 │   A1   │   B1   │   C1   │   D1   │
   ├────────┼────────┼────────┼────────┤
 2 │   A2   │   B2   │   C2   │   D2   │
   ├────────┼────────┼────────┼────────┤
 3 │   A3   │   B3   │   C3   │   D3   │
   └────────┴────────┴────────┴────────┘

A1 — birinchi ustun, birinchi qator C5 — uchinchi ustun, beshinchi qator Z100 — Z ustun, 100-qator

Ustunlar A dan keyin

A, B, C, ..., Z, AA, AB, AC, ..., AZ, BA, BB, ..., XFD

Excel'da jami 16384 ta ustun va 1048576 ta qator bor.

5. Excel interfeysi

Asosiy yorliqlar

Yorliq	Nima bor
File	Saqlash, ochish, eksport
Home	Formatlash, hujayra, formulalar
Insert	Diagramma, jadval, rasm, funksiyalar
Page Layout	Sahifa o'lchami, chop etish
Formulas	Formulalar va funksiyalar to'plami
Data	Sort, filter, ma'lumotni import
Review	Imlo, izoh, himoya
View	Ko'rinish sozlamalari

Name Box va Formula Bar

• Name Box (chap, kichik quti) — hozirgi hujayra manzili
• Formula Bar — hujayra ichidagi haqiqiy qiymat yoki formula

6. Hujayraga ma'lumot kiritish

1. Hujayrani bosing
2. Klaviaturadan yozing
3. Enter bosing — qiymat saqlanadi, pastki hujayraga o'tadi
4. Yoki Tab — keyingi o'ng hujayraga
5. Yoki Esc — bekor qilish

Ma'lumot turlari

Excel hujayrada uch xil narsa bo'lishi mumkin:

1. Matn (Text):

Akmal Karimov
Toshkent
Mahsulot nomi

Excel matnni chap tomonga tekislaydi.

2. Raqam (Number):

25
3.14
1500000
-50

Excel raqamni o'ng tomonga tekislaydi.

3. Formula:

=10+5
=A1*B1
=SUM(A1:A10)

= bilan boshlanadi. Natija ko'rinadi, formula esa Formula Bar'da.

7. Hujayralar bilan harakatlanish

Vazifa	Klavish
Keyingi hujayra (o'ng)	Tab yoki →
Oldingi hujayra (chap)	Shift + Tab yoki ←
Pastki hujayra	Enter yoki ↓
Yuqori hujayra	Shift + Enter yoki ↑
Qator boshiga (A)	Home
Ma'lumot oxiriga	Ctrl + End
A1 hujayraga	Ctrl + Home
Aniq hujayraga	Name Box'ga manzil yozib Enter

8. Hujayralarni belgilash (Selection)

Bir hujayra: sichqoncha bilan bosing.

Bir nechta hujayra (range):

• Birinchini bosib, oxirgisigacha sudrang
• Yoki birinchini bosib, Shift bilan oxirgisini bosing

Tarqoq hujayralar:

• Ctrl (Win) yoki Cmd (Mac) bosib turib har birini bosing

Butun ustun:

• Ustun harfi (A, B, C) ni bosing — butun ustun belgilanadi

Butun qator:

• Qator raqami (1, 2, 3) ni bosing

Hammasi:

• Ctrl + A (yoki yuqori chap burchakdagi uchburchakni bosing)

9. Range (diapazon) yozish

Bir nechta hujayrani belgilash uchun range ishlatiladi:

• A1:A10 — A1 dan A10 gacha (10 ta hujayra, bir ustun)
• A1:D1 — A1 dan D1 gacha (4 ta hujayra, bir qator)
• A1:D10 — to'rtburchak (4 × 10 = 40 ta hujayra)
• A:A — butun A ustun
• 1:1 — butun 1-qator

A1:C3 ni belgilash:

   A   B   C   D
1 [█] [█] [█]
2 [█] [█] [█]
3 [█] [█] [█]
4

10. Hujayra hajmi (kenglik va balandlik)

Ustun kengligi

Yo'l 1 — Sudrash:

• Ustun harfining o'ng chegarasini sichqoncha bilan ushlang
• Kerakli kenglikka sudrang

Yo'l 2 — Avtomatik moslash:

• Ustun harfining o'ng chegarasiga ikki marta bosing — eng katta matnga moslashadi

Yo'l 3 — Aniq qiymat:

• Ustunga o'ng tugma → Column Width → raqam kiriting

Qator balandligi

Xuddi shu yo'l — qator raqamining pastki chegarasini sudrang.

11. Hujayra ichida yangi qator

Hujayra ichida bir nechta qator yozish:

• Alt + Enter (Windows)
• Control + Option + Enter (Mac; yangi versiyalarda Option + Enter ham ishlaydi)

Hujayra ichida:
1-qator
2-qator
3-qator

12. AutoFill — avtomatik to'ldirish

Hujayra burchagidagi kichik kvadrat (Fill Handle) yordamida ketma-ketlikni avtomatik to'ldirish.

Misol 1: Raqamlar ketma-ketligi

A1: 1
A2: 2

A1:A2 ni belgilab, Fill Handle ni A10 gacha sudrash:

A1:  1
A2:  2
A3:  3
A4:  4
A5:  5
...
A10: 10

Misol 2: Sana

A1: 01.01.2026
Fill Handle ni A7 gacha sudrash:

A1: 01.01.2026
A2: 02.01.2026
A3: 03.01.2026
...
A7: 07.01.2026

Misol 3: Kun nomi

A1: Dushanba
Fill Handle ni A7 gacha:

Dushanba, Seshanba, Chorshanba, Payshanba, Juma, Shanba, Yakshanba

AutoFill imkoniyatlari

Excel avtomatik tanidi: oy nomi, kun nomi, raqam ketma-ketligi va h.k.

Sinab ko'ring: Yanvar, Fevral, Mart, ... Excel davomini topadi.

13. Nusxalash va qo'yish

Hujayrani nusxalash:

1. Hujayrani belgilang
2. Ctrl + C
3. Boshqa hujayraga bosing
4. Ctrl + V

Range nusxalash:

• Bir nechta hujayrani belgilang → nusxalang → boshqa joyda qo'ying

Paste Special:

• Ctrl + Alt + V
• Tanlang:
  • Values — faqat qiymatlar (formula emas)
  • Formulas — faqat formula
  • Formats — faqat formatlash (ranglar, font)
  • Column widths — ustun kengligi

14. Hujayrani o'chirish

Ikki xil o'chirish bor:

Delete klavishi — faqat ichidagi ma'lumotni o'chiradi, hujayra qoladi.

O'ng tugma → Delete... — hujayrani o'chiradi va boshqa hujayralar joyini egallaydi:

• Shift cells left
• Shift cells up
• Entire row
• Entire column

15. Sheet'lar bilan ishlash

Pastki qismda Sheet tabs bor. Sukut bo'yicha Sheet1 ochiq.

Yangi Sheet qo'shish: Sheet1 yonidagi + belgisini bosing.

Sheet nomini o'zgartirish: Tab ustida ikki marta bosing → yangi nom → Enter.

Sheet rangi: Tab ustida o'ng tugma → Tab Color → rang.

Sheet o'chirish: Tab ustida o'ng tugma → Delete.

Sheet ko'chirish: Tab'ni boshqa joyga sudrash.

Misol

Bir Workbookda:

• Sheet 1: Yanvar (yashil)
• Sheet 2: Fevral (ko'k)
• Sheet 3: Mart (qizil)
• Sheet 4: Yillik hisobot (sariq)

16. Workbook saqlash

Birinchi marta:

1. Ctrl + S yoki File → Save As
2. Joy tanlang: Documents/Oquv-markazi/1-oy/Excel-darslar/
3. Fayl nomi: 1-tanishuv
4. Save as type: Excel Workbook (*.xlsx) — sukut bo'yicha
5. Save

Keyingi safarlar: Ctrl + S — avtomatik.

Boshqa formatlar

• .xlsx — zamonaviy Excel
• .xls — eski Excel (2003 va undan oldingi)
• .csv — oddiy matn (vergul bilan ajratilgan, har xil dasturlarda ochiladi)
• .pdf — PDF eksport

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Birinchi jadval

Yangi Workbook. Quyidagi ma'lumotni kiriting:

	A	B	C	D
1	№	Ism	Familiya	Yosh
2	1	Akmal	Karimov	22
3	2	Aziza	Yusupova	19
4	3	Botir	Toshev	25
5	4	Dilshod	Aliyev	21
6	5	Eldor	Sobirov	23

Saqlang: 1-talabalar.xlsx

Topshiriq 2 — AutoFill bilan ketma-ketliklar

Yangi Sheet (Sheet2 qo'shing). Quyidagilarni AutoFill bilan to'ldiring:

A ustun: 1 dan 50 gacha raqamlar B ustun: 7 ta hafta kuni nomi C ustun: 12 ta oy nomi D ustun: 01.01.2026 dan 15.01.2026 gacha sanalar E ustun: Dushanba dan Yakshanbagacha + qaytadan 3 marta

Hammasi AutoFill bilan tezda yarating.

Saqlang: 2-autofill.xlsx

Topshiriq 3 — Sheet'lar bilan ishlash

Yangi Workbook. 4 ta Sheet yarating va nomini o'zgartiring:

• Sheet1 → Yanvar (yashil rang)
• Sheet2 → Fevral (ko'k rang)
• Sheet3 → Mart (qizil rang)
• Sheet4 → Hisobot (sariq rang)

Har bir Sheet'da:

• A1 hujayraga oyning nomini katta yozing (masalan, YANVAR)
• A3:A7 ga 5 ta xarajat nomi
• B3:B7 ga 5 ta xarajat summasi

Saqlang: 3-oylik-sheetlar.xlsx

Topshiriq 4 — Hujayra hajmi

Yangi Workbook. Quyidagilarni bajaring:

1. A ustunni juda kengaytiring (200 piksel)
2. B ustunni o'rtacha (100 piksel)
3. C ustun ichidagi matnga avtomatik moslang (ikki marta bosib)
4. 1-qatorni baland qiling (60 piksel)
5. A1 ga uzun matn yozing: "Bu juda uzun matn va u shu hujayrada ko'rinadi"
6. A1 hujayra ichida Alt+Enter bilan ko'p qatorli matn yarating:

   1-qator
   2-qator
   3-qator

Saqlang: 4-hajm.xlsx

Topshiriq 5 — Oilaviy byudjet (oddiy)

Yangi Workbook. Oilaviy oylik byudjet:

	A	B
1	DAROMAD	Summa
2	Asosiy ish	8000000
3	Qo'shimcha	2000000
4	JAMI DAROMAD
5
6	XARAJAT	Summa
7	Oziq-ovqat	3000000
8	Kommunal	1500000
9	Transport	1000000
10	O'qish	2000000
11	Boshqa	500000
12	JAMI XARAJAT
13
14	TEJASH

(JAMI va TEJASH ustunlar bo'sh qoldiring — keyingi darsda formula bilan to'ldiramiz)

Saqlang: 5-byudjet.xlsx

Topshiriq 6 — Nusxalash mashqi

Oldingi 5-byudjet.xlsx ni oching. Sheet 2 qo'shing va uni Fevral deb nomlang.

1. Sheet 1 dagi butun ma'lumotni belgilang (Ctrl + A)
2. Nusxalang (Ctrl + C)
3. Fevral Sheet'ga o'ting (A1 hujayraga)
4. Qo'ying (Ctrl + V)
5. Sarlavhani o'zgartiring: FEVRAL BYUDJETI
6. Raqamlarni biroz o'zgartiring (xohlagancha)

Saqlang: 6-nusxa.xlsx

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Excel	Jadval va hisob-kitob dasturi
Workbook	Excel fayli (.xlsx)
Worksheet (Sheet)	Bitta jadval varag'i
Cell	Hujayra (katak)
Row	Qator (1, 2, 3)
Column	Ustun (A, B, C)
Range	Hujayralar diapazoni (A1:B5)
Name Box	Hujayra manzili oynasi
Formula Bar	Hujayra tarkibi maydoni
AutoFill	Avtomatik to'ldirish
Fill Handle	Hujayra burchagidagi kichik kvadrat
Paste Special	Maxsus qo'yish (faqat qiymat, format va h.k.)

Keyingi dars

8-dars: Excel — formatlash va hujayra ko'rinishi →