9-dars: Shartli operatorlar (if, else, switch)

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba C tilida shartlar yozishi, if-else-if-else, nested if va switch'dan to'g'ri foydalanishi kerak.

1. Shart nima?

Dasturda qarorlar qabul qilish:

Agar yosh 18 dan katta — kattalar
Aks holda — bola

C'da:

if (yosh >= 18) {
    printf("Kattalar\n");
} else {
    printf("Bola\n");
}

2. Asosiy if

if (shart) {
    // Shart rost (true) bo'lsa — bu kod ishlaydi
}

Misol:

int yosh = 25;

if (yosh >= 18) {
    printf("Kattalar\n");
}

yosh >= 18 rost — printf ishlaydi.

Qavslar

Bir statement bo'lsa, qavs majburiy emas:

if (yosh >= 18)
    printf("Kattalar\n");

Lekin doim qavs ishlating — kelajakda bug oldini oladi.

3. if-else

if (shart) {
    // shart rost
} else {
    // shart yolg'on
}

Misol:

int yosh = 15;

if (yosh >= 18) {
    printf("Kattalar\n");
} else {
    printf("Bola\n");
}

Natija: Bola

4. if-else if-else

Ko'p variant:

if (shart1) {
    // variant 1
} else if (shart2) {
    // variant 2
} else if (shart3) {
    // variant 3
} else {
    // hech qaysi
}

Misol — harf baho:

int ball = 75;

if (ball >= 90) {
    printf("A\n");
} else if (ball >= 80) {
    printf("B\n");
} else if (ball >= 70) {
    printf("C\n");
} else if (ball >= 60) {
    printf("D\n");
} else {
    printf("F\n");
}

Natija: C (75 >= 70, lekin 80 dan past)

5. Nested if

If ichida if:

if (yosh >= 18) {
    if (haydovchi_huquqi) {
        printf("Haydashga ruxsat\n");
    } else {
        printf("Yosh kattalar, lekin huquq yo'q\n");
    }
} else {
    printf("Bola, haydab bo'lmaydi\n");
}

Chuqurlikni cheklang

3-4 darajadan chuqurroq — o'qish qiyin.

Boshqa yo'l: operator && va || bilan.

if (yosh >= 18 && haydovchi_huquqi) {
    printf("Haydashga ruxsat\n");
}

6. Murakkab shartlar

int yosh = 25;
int ish_haqi = 5000000;
int tajriba = 3;

// Yoshi 18-60 VA ish_haqi 3M+ VA tajriba 2+
if (yosh >= 18 && yosh <= 60 && ish_haqi >= 3000000 && tajriba >= 2) {
    printf("Qabul qilindi\n");
}

// Yoshi 18 dan past YOKI 60 dan katta
if (yosh < 18 || yosh > 60) {
    printf("Ish yoshi emas\n");
}

// NOT
if (!(ish_haqi < 1000000)) {
    printf("Yetarli ish haqi\n");
}

7. To'liq misol: Imtihon natijasi

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int ball = 75;
    
    if (ball < 0 || ball > 100) {
        printf("Xato: ball 0-100 oralig'ida bo'lishi kerak\n");
    } else if (ball >= 90) {
        printf("Ball: %d, Baho: A (Ajoyib)\n", ball);
    } else if (ball >= 80) {
        printf("Ball: %d, Baho: B (Yaxshi)\n", ball);
    } else if (ball >= 70) {
        printf("Ball: %d, Baho: C (O'rtacha)\n", ball);
    } else if (ball >= 60) {
        printf("Ball: %d, Baho: D (Qoniqarli)\n", ball);
    } else {
        printf("Ball: %d, Baho: F (Yiqildi)\n", ball);
    }
    
    return 0;
}

8. switch statement

switch — if-else if ning bir nechta variant uchun qisqa shakli.

switch (qiymat) {
    case 1:
        // qiymat = 1
        break;
    case 2:
        // qiymat = 2
        break;
    case 3:
        // qiymat = 3
        break;
    default:
        // hech qaysi
        break;
}

Misol: Hafta kuni

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int kun = 3;
    
    switch (kun) {
        case 1:
            printf("Dushanba\n");
            break;
        case 2:
            printf("Seshanba\n");
            break;
        case 3:
            printf("Chorshanba\n");
            break;
        case 4:
            printf("Payshanba\n");
            break;
        case 5:
            printf("Juma\n");
            break;
        case 6:
            printf("Shanba\n");
            break;
        case 7:
            printf("Yakshanba\n");
            break;
        default:
            printf("Noto'g'ri kun raqami\n");
            break;
    }
    
    return 0;
}

Natija: Chorshanba

9. break — to'xtatish

break unutmang

break — switch'dan chiqish. Yo'q bo'lsa — keyingi case'lar ham ishlaydi (fall-through).

switch (kun) {
    case 1:
        printf("Dushanba\n");
        // break yo'q
    case 2:
        printf("Seshanba\n");
        break;
}

kun = 1 bo'lsa, natija:

Dushanba
Seshanba

Bu — odatda xato. break ishlating!

Foydali fall-through

Ba'zan maxsus ishlatiladi:

int kun = 6;

switch (kun) {
    case 1:
    case 2:
    case 3:
    case 4:
    case 5:
        printf("Ish kuni\n");
        break;
    case 6:
    case 7:
        printf("Dam olish kuni\n");
        break;
    default:
        printf("Noto'g'ri\n");
        break;
}

kun = 6 yoki 7 — "Dam olish kuni".

10. switch cheklovlari

switch — faqat integer turlari (int, char, enum) bilan ishlaydi.

// ✓ To'g'ri
int x = 5;
switch (x) { ... }

char c = 'A';
switch (c) { ... }

// ✗ Yomon
float f = 3.14;
switch (f) { ... }   // XATO

char str[] = "Akmal";
switch (str) { ... }  // XATO

// Range yo'q
switch (x) {
    case 1...10:     // XATO (standart C'da)
        ...
}

Aslida switch — diskret qiymatlar uchun.

11. switch vs if-else

Holat	Tavsiya
Bir nechta aniq qiymat	switch
Range (1-10, 50+ va h.k.)	if-else
Murakkab shartlar	if-else
Faqat 2-3 ta tanlov	if-else
5+ ta diskret tanlov	switch

12. Ternary (eslatma)

Eng oddiy shartlar uchun ? : ishlatish mumkin:

int yosh = 17;
char *kategoriya = (yosh >= 18) ? "Kattalar" : "Bola";

Lekin murakkab shartlar uchun — if-else aniqroq.

13. To'liq misol: Kalkulyator

#include <stdio.h>

int main(void) {
    double a = 10.0;
    double b = 3.0;
    char op = '+';
    
    switch (op) {
        case '+':
            printf("%.2f + %.2f = %.2f\n", a, b, a + b);
            break;
        case '-':
            printf("%.2f - %.2f = %.2f\n", a, b, a - b);
            break;
        case '*':
            printf("%.2f * %.2f = %.2f\n", a, b, a * b);
            break;
        case '/':
            if (b == 0) {
                printf("Xato: nolga bo'lib bo'lmaydi\n");
            } else {
                printf("%.2f / %.2f = %.2f\n", a, b, a / b);
            }
            break;
        default:
            printf("Noma'lum operator: %c\n", op);
            break;
    }
    
    return 0;
}

14. Misol: Yil — kabisa yili?

Kabisa yili (leap year) qoidasi:

4 ga qoldiqsiz bo'linadi VA
(100 ga qoldiqsiz bo'linmaydi YOKI 400 ga qoldiqsiz bo'linadi)

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int yil = 2024;
    
    if ((yil % 4 == 0 && yil % 100 != 0) || (yil % 400 == 0)) {
        printf("%d — kabisa yili\n", yil);
    } else {
        printf("%d — oddiy yil\n", yil);
    }
    
    return 0;
}

Tekshirish:

2024 → kabisa
2023 → oddiy
2000 → kabisa (400'ga)
1900 → oddiy (100'ga, lekin 400'ga emas)

15. Misol: Oyning kunlari

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int oy = 2;
    int yil = 2024;
    int kunlar;
    
    switch (oy) {
        case 1: case 3: case 5: case 7:
        case 8: case 10: case 12:
            kunlar = 31;
            break;
        case 4: case 6: case 9: case 11:
            kunlar = 30;
            break;
        case 2:
            // Kabisa yili
            if ((yil % 4 == 0 && yil % 100 != 0) || (yil % 400 == 0)) {
                kunlar = 29;
            } else {
                kunlar = 28;
            }
            break;
        default:
            kunlar = -1;
    }
    
    if (kunlar == -1) {
        printf("Noto'g'ri oy raqami\n");
    } else {
        printf("%d-oyda %d kun\n", oy, kunlar);
    }
    
    return 0;
}

16. Common pitfalls

1. `=` vs `==`

if (x = 5) { ... }    // XATO: belgilash, doim true
if (x == 5) { ... }   // To'g'ri

2. Qavs yo'q

if (yosh >= 18)
    printf("Kattalar\n");
    printf("Buni ham ishlaydi\n");  // ← bu doim ishlaydi! if'ga tegishli emas

To'g'ri:

if (yosh >= 18) {
    printf("Kattalar\n");
    printf("Buni ham\n");
}

3. switch'da break unutmaslik

switch (x) {
    case 1:
        printf("Bir\n");
        // break yo'q!
    case 2:
        printf("Ikki\n");
        break;
}

x = 1 → "Bir" va "Ikki" (fall-through).

4. else if shart tartibida xato

if (ball >= 60) {
    printf("D\n");
} else if (ball >= 70) {
    printf("C\n");   // ← bu hech qachon ishlamaydi!
}

Birinchi shart ball >= 60 80 ball uchun ham rost — "D" chiqadi.

To'g'ri tartib — eng kattadan boshlang:

if (ball >= 90) { ... }
else if (ball >= 80) { ... }
else if (ball >= 70) { ... }

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Oddiy if-else

even-odd.c — berilgan butun son juft yoki toq ekanini if-else bilan aniqlab chop eting (% operatoridan foydalaning).

n ni har xil qiymatlarga o'zgartirib sinab ko'ring.

Topshiriq 2 — Harf baho

grade.c — 0–100 oralig'idagi ballni if / else if zanjiri bilan harf bahoga aylantiring:

90+ → A, 80+ → B, 70+ → C, 60+ → D, aks holda → F

10 ta turli ball bilan sinab ko'ring.

Topshiriq 3 — Eng katta

max-of-3.c — 3 ta butun sondan eng kattasini if / else if va mantiqiy && operatori yordamida topib chiqaring.

Yana — eng kichik uchun ham min-of-3.c yozing.

Topshiriq 4 — Kabisa yili

leap-year.c — berilgan yil kabisa yili (leap year) yoki oddiy yil ekanini aniqlang.

Qoida: yil 4 ga bo'linsa VA (100 ga bo'linmasa YOKI 400 ga bo'linsa) — kabisa. Mantiqiy &&, || va % operatorlaridan foydalaning.

Tekshiring: 2000, 2020, 2023, 2024, 1900, 2100.

Topshiriq 5 — Switch hafta kuni

weekday.c — 1 dan 7 gacha son berilganda mos hafta kunini (1 → Dushanba ... 7 → Yakshanba) switch bilan chiqaring. Har bir caseda break bo'lsin, defaultda "Noto'g'ri" chiqsin.

Topshiriq 6 — Kalkulyator

calc.c — ikkita double son (a, b) va bitta char operator (op) berilganda, switch yordamida +, -, *, / amallaridan mosini bajaruvchi kalkulyator yozing.

Natijani %.2f bilan chiqaring
Bo'lishda b == 0 bo'lsa "Nolga bo'lib bo'lmaydi" deb ogohlantiring
defaultda noma'lum operatorni chiqaring

Turli operatorlar bilan sinab ko'ring: +, -, *, /.

Topshiriq 7 — Oy kunlari

Dars matni'da berilgan oy kunlari dasturini yarating va sinang:

Yanvar (1) → 31
Fevral (2) — kabisa yiliga qarab 28 yoki 29
Aprel (4) → 30
Iyul (7) → 31
Dekabr (12) → 31

Saqlang: 7-month-days.c

Topshiriq 8 — BMI kategoriyasi

bmi-category.c — vazn (kg) va bo'y (m) berilganda BMI ni hisoblang (BMI = vazn / (boy * boy)) va if / else if bilan kategoriyasini aniqlang:

< 18.5 → Vazn yetishmaydi
< 25 → Normal
< 30 → Ortiqcha vazn
aks holda → Semizlik

BMI ni %.2f bilan chiqaring.

Topshiriq 9 — Yil fasli

season.c — oy raqami (1–12) berilganda faslni aniqlab chiqaring:

3–5 → Bahor, 6–8 → Yoz, 9–11 → Kuz, 12/1/2 → Qish
boshqa qiymatda → "Noto'g'ri oy"

Avval if / else if bilan, so'ng switch bilan ham yozing.

Topshiriq 10 — GitHub'ga

bash

$ cd ~/c-darslari
$ mkdir 4-oy-dars-9
$ # fayllarni shu joyga
$ git add .
$ git commit -m "feat: dars 9 - conditionals"
$ git push

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
if	Shart
else	Aks holda
else if	Boshqa shart
switch	Ko'p variant tanlov
case	Switch ichida bitta variant
default	Hech qaysi case mos kelmasa
break	Switch'dan chiqish
fall-through	break yo'q — keyingi case
Nested if	If ichida if
Ternary	? : qisqa if-else

Keyingi dars

10-dars: Sikllar — for, while, do-while →

9-dars: Shartli operatorlar (if, else, switch) ​

1. Shart nima? ​

2. Asosiy if ​

3. if-else ​

4. if-else if-else ​

5. Nested if ​

6. Murakkab shartlar ​

7. To'liq misol: Imtihon natijasi ​

8. switch statement ​

Misol: Hafta kuni ​

9. break — to'xtatish ​

Foydali fall-through ​

10. switch cheklovlari ​

11. switch vs if-else ​

12. Ternary (eslatma) ​

13. To'liq misol: Kalkulyator ​

14. Misol: Yil — kabisa yili? ​

15. Misol: Oyning kunlari ​

16. Common pitfalls ​

1. = vs == ​

2. Qavs yo'q ​

3. switch'da break unutmaslik ​

4. else if shart tartibida xato ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​