6-dars: Prompt Engineering asoslari

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba yaxshi prompt yozish qoidalarini bilishi, kontekst va aniq ko'rsatma berishi, AI'dan kerakli formatdagi javobni olishi va o'z prompt'larini takomillashtirishi kerak.

1. Prompt nima va nima uchun muhim?

Prompt — AI'ga beriladigan ko'rsatma (savol, vazifa, kontekst).

Asosiy haqiqat: AI'dan olinadigan javob sifati — 90% prompt sifatiga bog'liq. Yaxshi prompt — yaxshi javob. Yomon prompt — yomon javob.

"Garbage In — Garbage Out"

Dasturlash dunyosida mashhur ibora. Yomon kiruvchi ma'lumot — yomon natija. AI uchun ham xuddi shu.

2. Yomon va yaxshi prompt taqqoslash

Yomon prompt:

"Insho yoz"

ChatGPT: 200 so'zli, umumiy, biror narsa haqida insho.

Yaxshi prompt:

"Akademik stilda 800 so'zli insho yoz.
Mavzu: 'AI talabalar uchun foydasi'.
Auditoriya: universitet talabalari.
Tuzilma: kirish, 3 ta asosiy paragraf (har biri bitta fikr), xulosa.
Misol va dalillarni ishlatish.
Til: o'zbek, rasmiy.
Hayajonli so'zlardan saqlaning."

ChatGPT: aniq, tarkibli, yuqori sifatli insho.

3. Yaxshi promptning 5 elementi

Element 1: Vazifa/savol aniq

AI nima qilishi kerak?

Yomon: "Bu yaxshimi?"

Yaxshi: "Quyidagi rezyume matnini tahlil qiling va 5 ta yaxshi tomon, 5 ta zaif joy va 3 ta tavsiya bering."

Element 2: Kontekst

AI kim uchun va nima sharoitda ishlamoqda?

Yomon: "Email yoz"

Yaxshi: "Men dasturchiman, 1 yil tajribali. Ish beruvchiga email yozaman — lavozim Junior Developer."

Element 3: Format

AI javobi qanday ko'rinishda bo'lishi kerak?

Yomon: "Talabalar haqida ma'lumot ber"

Yaxshi: "Jadval shaklida ma'lumot ber. Ustunlar: Ism, Yo'nalish, Reyting, Tavsiya."

Element 4: Misol

AI uslubni qanday ushlash kerakligini ko'rsatish.

Misol:

"Quyidagi uslubda mahsulot tavsifini yozing:

Misol uslub:
'Bu shaffof shisha — qo'lda ishlangan, oddiy ko'rinish bilan
chiroyli ichki bo'shliq. Mayin tovush bilan jaranglaydi.'

Endi shu uslubda quyidagi mahsulot uchun yozing: [maktab daftari]"

Element 5: Cheklov / qoidalar

AI nima qilmaslik kerak?

Misol:

"Insho yoz.
Cheklovlar:
- Hayajonli sifatlardan saqlaning ("ajoyib", "fantastik")
- "AI sifatida..." kabi iboralardan saqlaning
- Klishe iboralardan saqlaning ("zamonaviy dunyoda")
- Aktiv ovozni ishlatish
- Har gap — 20 so'zdan ortiq emas"

4. Prompt formula — CRISPE

Mashhur prompt formula:

C — Capacity / Role        (AI kim? — rol)
R — Request                (vazifa nima?)
I — Input                  (kontekst, kiruvchi ma'lumot)
S — Style                  (stil)
P — Personality            (ohang)
E — Expected output        (kutilgan natija)

Misol

[CAPACITY] Sen tajribali karyera konsultantisan, 10+ yil tajribaga ega.

[REQUEST] Mening rezyumemni tahlil qilib berishing kerak.

[INPUT] Mening rezyume:
[matnni qo'ying]

[STYLE] Tahlil — professional, lekin tushunarli tilda.

[PERSONALITY] Konstruktiv, motivatsion, lekin halol.

[EXPECTED OUTPUT] 3 qismli javob:
1. Kuchli tomonlar (5 ta)
2. Zaif joylar (5 ta)
3. Aniq tavsiyalar (3 ta)

5. Boshqa prompt formulalar

RTF (Role, Task, Format)

Role: Sen tarjimon bo'lasan.
Task: Quyidagi matnni o'zbek tilidan ingliz tiliga tarjima qil.
Format: Tarjima + qiyin so'zlarning izohi.

COSTAR

C — Context (kontekst)
O — Objective (maqsad)
S — Style (stil)
T — Tone (ohang)
A — Audience (auditoriya)
R — Response format (format)

TAG

T — Task
A — Action
G — Goal

Asosiy fikr

Formula nomi muhim emas — muhimi 5 elementni qamrab olish: rol, vazifa, kontekst, format, qoidalar.

6. Zero-shot, One-shot, Few-shot

Zero-shot

Misol bermay to'g'ridan-to'g'ri savol.

"Quyidagi gapni ingliz tiliga tarjima qiling: 'Salom dunyo!'"

One-shot

Bitta misol beriladi.

"Tarjima qiling. Misol:
'Salom' → 'Hello'

Endi: 'Xayr' → ?"

Few-shot

Bir nechta misol beriladi (3–5 ta).

"Sentiment tahlilini bajaring.

Misollar:
'Bu kitob juda yaxshi!' → POSITIVE
'Voqea xafa qildi' → NEGATIVE
'Hech narsa esda qolmadi' → NEUTRAL
'Ajoyib taom edi' → POSITIVE

Endi: 'Eshik to'satdan yopildi va bolada kuchli qo'rquv paydo bo'ldi' → ?"

Qachon qaysi?

• Zero-shot — sodda, umumiy vazifa
• One-shot — uslubni ko'rsatish kerak
• Few-shot — murakkab, naqshli vazifa

7. Role Assignment — rol berish

AI'ga maxsus rol berish — javobni sezilarli yaxshilaydi.

Yomon:

"JavaScript'da function nima?"

Yaxshi:

"Sen 10 yil tajribali JavaScript o'qituvchisisan. 
Boshlovchi talabaga (15 yoshlik) JavaScript'dagi function 
tushunchasini tushuntir. Hayotiy misollar bilan, sodda tilda."

Mashhur rollar

Vazifa	Rol
Kod yozish	"Sen tajribali backend dasturchisan"
Insho tekshirish	"Sen ingliz tili o'qituvchisisan"
Tarjima	"Sen professional tarjimon"
Marketing	"Sen marketing strateg"
Tushuntirish	"Sen mehribon o'qituvchi, 12 yoshlik bola uchun tushuntirasan"
Tahlil	"Sen tajribali analitik"
Ijodiy yozish	"Sen mashhur yozuvchi"

8. Output Format — natija formati

AI'dan aniq qaysi formatda javob kerakligini ko'rsating.

Format turlari

Ro'yxat:

"5 ta foyda ro'yxatda ber"

Jadval:

"Jadval shaklida bering. Ustunlar: Mavzu, Davomiyligi, Daraja"

JSON:

"JSON formatida bering:
{
  'name': '...',
  'age': ...,
  'skills': []
}"

Markdown:

"Markdown formatida bering. Sarlavhalar # bilan, ro'yxat - bilan."

Aniq tuzilma:

"Quyidagi tuzilmada javob bering:

KIRISH: [2-3 jumla]
ASOSIY QISM: [5 paragraf]
XULOSA: [3 jumla]"

9. Step-by-Step — qadam-baqadam

Murakkab vazifani kichik qadamlarga ajrating.

Yomon prompt:

"Restoran biznes-rejasini yoz"

Yaxshi prompt:

"Restoran biznes-rejasini yozish uchun quyidagi qadamlardan o'ting:

Qadam 1: Joy va tashqi muhit tahlili
Qadam 2: Menu va asosiy taomlar
Qadam 3: Hisob-kitob (boshlang'ich xarajat, kunlik daromad)
Qadam 4: Marketing va reklama strategiyasi
Qadam 5: Risklar va yechimlar

Har qadamda 2-3 paragraf yozing."

10. Iterative Refinement — bosqichma-bosqich yaxshilash

Birinchi javob mukammal bo'lmasligi mumkin. Davom etib yaxshilang:

Siz: Insho yozing — AI ta'limda.
ChatGPT: [insho]

Siz: Bu yaxshi. Lekin 2-paragrafda ko'proq aniq misollar qo'shing.
ChatGPT: [yangi versiya]

Siz: Endi rasmiyroq qiling. "Mening fikrimcha" kabi shaxsiy iboralar olib tashlang.
ChatGPT: [yangi versiya]

Siz: Eng oxirgi paragrafni qisqartiring — 3 jumla yetadi.
ChatGPT: [yakuniy]

Iteratsiya — kuch

Birinchi javobni hech qachon "tayyor" deb qabul qilmang. Doim yaxshilang.

11. Negative Prompts — nima qilmaslik

Ba'zan nima qilmaslikni aytish — nima qilish kerakligidan muhimroq.

"Reklama matnini yozing.

Qoidalar:
- 'Ajoyib', 'eng yaxshi', 'mukammal' so'zlardan saqlaning
- Shablon va klishe iboralardan saqlaning
- 'Buy now!' kabi agressiv chaqiriqlar yo'q
- 200 so'zdan ko'p emas
- Faqat fakt va foyda — emotsiya yo'q"

12. Constraints — cheklovlar

AI'ga aniq chegaralar belgilang.

"Insho yozing.

Cheklovlar:
- So'z soni: 500 ± 50
- Paragraf soni: 4 (kirish + 2 asosiy + xulosa)
- Har gap: 20 so'zdan ortiq emas
- Til: o'zbek
- Tone: akademik
- Sarlavha qo'shilmasin
- Birinchi shaxs (men) ishlatilmasin"

13. Persona — auditoriya berish

Kim uchun javob yoziladi?

"5 yoshlik bolaga kompyuter qanday ishlashini tushuntiring.
Murakkab atamalardan saqlaning. Hayotiy taqqoslashlar (futbol, oyinchoq) ishlating."

vs

"PhD darajadagi olim uchun neural network arxitekturasini batafsil tushuntiring.
Texnik atamalar, matematik formulalar — to'liq."

Bir mavzu, lekin butunlay boshqa javob.

14. Chain Prompting — promptlar zanjiri

Bir nechta prompt — ketma-ket.

1-prompt: "AI ta'limda haqida 10 ta g'oya bering"
[AI 10 ta g'oya beradi]

2-prompt: "3-g'oyani 500 so'zli insho qiling"
[AI insho yozadi]

3-prompt: "Endi shu inshoni 3 ta paragraflik blog post qiling"
[AI qisqartirib qayta yozadi]

4-prompt: "Endi shu blog post uchun 5 ta Twitter post yozing"
[AI Twitter postlari]

Bu — content pipeline uslubi. Bir mavzudan turli formatlar.

15. Common Mistakes — keng tarqalgan xatolar

Xato	Tuzatish
Juda umumiy ("Insho yoz")	Aniq vazifa va kontekst bering
Faqat bitta gap	Ko'p element qo'shing (rol, format, qoida)
Ko'p savol bir vaqtda	Bittadan boshlang, keyin davom eting
Faktni so'rab tasdiqlamaslik	"Manba bering" va Google'da tekshiring
Birinchi javobni qabul qilish	Iteratsiya — yaxshilang
AI'ga rol bermaslik	Rolini aniqlang ("Sen tajribali ...san")
Ulkan kontekst tashlash	Qisqa va aniq — yaxshiroq

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Yomon va yaxshi prompt

ChatGPT'da bitta mavzu — ikki xil prompt:

Yomon prompt: "Hikoya yoz"

Yaxshi prompt: "Sen tajribali yozuvchisan. 500 so'zli qisqa hikoya yoz. Janr: detektiv. Joy: zamonaviy Toshkent. Bosh qahramon — 30 yoshli ayol detektiv. Tuzilma: hodisa → tergov → yechim. Stil: jonli, hayajonli. Hayajonli so'zlar va klishelardan saqlaning."

Ikki javobni taqqoslang. Daftarga yozing:

• Qaysi yaxshi va nima uchun?
• Yomon promptga javob qancha "umumiy"?

Topshiriq 2 — CRISPE formula

ChatGPT uchun CRISPE formula bilan 5 ta prompt yozib chiqing. Mavzular:

1. Maktub yozish
2. Kod tahlili
3. Tarjima
4. Marketing matn
5. O'rganish tushuntiruvi

Har biri uchun 5 ta elementni alohida belgilab yozing (Capacity, Role, Input, Style, Personality, Expected output).

Topshiriq 3 — Few-shot mashqi

ChatGPT'ga few-shot prompt yuboring:

Sentiment tahlilini bajaring. POSITIVE / NEGATIVE / NEUTRAL / MIXED.

Misollar:
'Bu fil'm hayotimda eng yaxshisi!' → POSITIVE
'Vaqtimni behuda yo'qotdim' → NEGATIVE
'Hech narsa esimda qolmadi' → NEUTRAL
'Aktyorlik ajoyib edi, hikoya zerikarli' → MIXED
'Yaxshi yoki yomon emas, oddiy' → NEUTRAL

Endi quyidagilarni tahlil qiling:
1. 'Yetib bordim, lekin ovqat allaqachon sovugan edi.'
2. 'Avval umuman yoqmagandi, lekin keyin tushundim.'
3. 'Bugun harorat normal, +20 daraja.'
4. 'Eski do'stim bilan uchrashish hayotimning eng yaxshi qismi edi.'

Javoblarni baholang.

Topshiriq 4 — Iteratsiya

ChatGPT'da quyidagilarni bajaring:

1. Birinchi prompt: "Toshkent haqida insho yozing."
2. Javobni o'qing va iteratsiya qiling:
   • "Aniq sanalar va raqamlar qo'shing"
   • "Bir paragrafni qisqartiring"
   • "Yana 2 ta misol qo'shing"
   • "Chet ellik sayyoh nigohidan yozing"
   • "Yakuniy paragrafni qaytadan yozing"

Birinchi va yakuniy versiyani Drive'ga saqlang. Qancha yaxshilandi?

Topshiriq 5 — Audience

Bitta mavzu — 3 ta auditoriya uchun ChatGPT'ga yozing.

Mavzu: "Kompyuter qanday ishlaydi"

1. 5 yoshlik bola uchun — hayotiy taqqoslashlar, oddiy tilda
2. 15 yoshlik o'spirin uchun — biroz texnik, lekin tushunarli
3. Senior dasturchi uchun — texnik atamalar, batafsil

Uchala javobni taqqoslang.

Topshiriq 6 — Format mashqi

Bir savol — 5 xil formatda javob:

Savol: "JavaScript dasturlash tilini boshlash uchun nima kerak?"

Har xil format bilan so'rang:

1. Ro'yxat shaklida (5–7 punkt)
2. Jadval shaklida (Vosita | Tavsif | Yuklab olish havolasi)
3. Step-by-step qadamlar (raqamlangan)
4. Markdown formatida (sarlavhalar, bo'limlar)
5. JSON formatida

Har birini Drive'da alohida fayl sifatida saqlang.

Topshiriq 7 — Negative Constraints

ChatGPT'ga yozing:

"Tijoriy reklama matnini yozing.

Cheklovlar:

• 'Ajoyib', 'mukammal', 'eng yaxshi' so'zlardan saqlaning
• Yaxshi sifat, eng past narx kabi klishelar yo'q
• 'Buy now', 'Limited offer' kabi shoshilish bosimi yo'q
• 150 so'zdan ko'p emas
• Faqat fakt va foyda — emotsiya yo'q
• "Siz" — yo'q, "Mijozlar" — ha

Mahsulot: Yangi smartfon, kameralar 4 ta, batareya 5000 mAh, narxi $400."

Natijani baholang — cheklovlarni hurmat qildimi?

Topshiriq 8 — O'z prompt formulangiz

O'zingiz uchun prompt template yarating:

[ROLE]: Sen ___

[CONTEXT]: Men ___

[TASK]: Vazifa: ___

[FORMAT]: Javob ___ shaklida

[CONSTRAINTS]:
- ___
- ___
- ___

[STYLE]: ___

Bu shablonni 3 ta turli vazifaga to'ldiring va ChatGPT'ga yuboring.

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Prompt	AI'ga beriladigan ko'rsatma
Prompt Engineering	Yaxshi prompt yozish sanati
Zero-shot	Misol bermay savol
One-shot	Bitta misol bilan
Few-shot	Bir nechta misol bilan
Role Assignment	AI'ga rol berish
Context	Kontekst
Format	Javob formati
Constraint	Cheklov
Negative Prompt	Nima qilmaslik
Iterative Refinement	Bosqichma-bosqich yaxshilash
Chain Prompting	Promptlar zanjiri
CRISPE / COSTAR / RTF	Prompt formula nomi
Persona / Audience	Auditoriya
System Prompt	Tizim darajasidagi doimiy ko'rsatma

Keyingi dars

7-dars: Murakkab promptlar — chain of thought →