10-dars: Git asoslari

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba Git versiya nazoratini tushunishi, asosiy buyruqlarini (init, add, commit, status, log) bilishi va o'z loyihalarini Git bilan boshqarishi kerak.

1. Git nima?

Git — versiya nazorati (Version Control System, VCS) tizimi.

Maqsad: kodning tarixini saqlash — har o'zgartirishni eslab qolish, kerak bo'lsa orqaga qaytarish.

2. Nima uchun Git kerak?

Muammo 1: Versiyalarni saqlash

Git'siz:

loyiha.docx
loyiha-yangi.docx
loyiha-yangi-final.docx
loyiha-yangi-final-FINAL.docx
loyiha-yangi-final-FINAL-V2.docx

Git bilan:

loyiha (commit 1, 2, 3, ..., 100)

Bir fayl, lekin butun tarix saqlanadi.

Muammo 2: Hamkorlikda ishlash

3 ta dasturchi bir loyihada ishlamoqda. Kim qaysi joyni o'zgartirgan? Git aniqlaydi.

Muammo 3: Xatoni orqaga qaytarish

"Kecha hammasi ishlayotgan edi, bugun bo'lmadi!" — Git bilan kechagi versiyaga qaytish mumkin.

Muammo 4: Branching

Yangi xususiyat ustida ishlayapsiz, lekin asosiy versiyani buzmaslik kerak. Branch (shox) yaratasiz.

3. Git va GitHub farqi

Git ≠ GitHub

Git — versiya nazorati dasturi (kompyuteringizda ishlaydi).

GitHub — internetdagi sayt (Git'ni saqlash, ulashish uchun).

Boshqa platformalar: GitLab, Bitbucket — xuddi shu.

Git'siz GitHub bo'lmaydi. Lekin GitHub'siz Git ishlatish mumkin.

4. Git tarixi

2005 — Linus Torvalds (Linux yaratuvchisi) yaratdi
Sabab: Linux yadrosi uchun yaxshi VCS kerak edi
Ochiq kod, bepul
Hozir — dunyodagi standart VCS

5. Git o'rnatish

Windows

git-scm.com ga kiring
Download for Windows ni bosing
Yuklab oling va o'rnating
Git Bash — birga keladi (terminal)

macOS

bash

$ git --version

Agar yo'q bo'lsa — Xcode Command Line Tools o'rnatish so'raydi.

Yoki Homebrew bilan:

bash

$ brew install git

Linux (Ubuntu)

bash

$ sudo apt update
$ sudo apt install git

Tekshirish

bash

$ git --version
git version 2.42.0

6. Git sozlash (birinchi marta)

bash

$ git config --global user.name "Akmal Karimov"
$ git config --global user.email "akmal.karimov@gmail.com"

Bu — har commit'ga kim qilganligi yoziladi.

Tekshirish:

bash

$ git config --global --list
user.name=Akmal Karimov
user.email=akmal.karimov@gmail.com

GitHub'da ishlatadigan email'ni yozing.

Default branch

Yangi Git versiyalarida:

bash

$ git config --global init.defaultBranch main

Asosiy branch main deb nomlanadi (eski versiyalarda master).

7. Git asosiy tushunchalari

Termin	Ma'no
Repository (repo)	Git tomonidan boshqariladigan loyiha
Working Directory	Hozir ishlayotganingiz fayllar
Staging Area	Commit'ga tayyorlangan o'zgarishlar
Commit	O'zgarishlarning saqlangan nusxasi
Branch	Tarmoq (boshqa rivojlanish chizig'i)
HEAD	Hozirgi pozitsiya
Remote	Internetdagi nusxa (masalan, GitHub)

8. Birinchi repository yaratish

bash

$ cd ~
$ mkdir oquv-loyiha
$ cd oquv-loyiha
$ git init
Initialized empty Git repository in /Users/akmal/oquv-loyiha/.git/

git init — papkani Git repo'ga aylantiradi.

Natijada .git papkasi yaratiladi (yashirin, terminal'da ls -a orqali ko'rish mumkin).

.git papkasi

.git papkasini hech qachon o'chirmang yoki o'zgartirmang. Butun loyihaning Git tarixi shu yerda.

9. git status — hozirgi holat

bash

$ git status
On branch main
No commits yet
nothing to commit (create/copy files and use "git add" to track)

git status — eng ko'p ishlatadigan buyruq. Doim ishlating.

10. Birinchi fayl

bash

$ echo "# Mening Loyiham" > README.md
$ ls
README.md
$ git status
On branch main
No commits yet
Untracked files:
  README.md
nothing added to commit but untracked files present

Git aytadi: "README.md yangi fayl, lekin men hali kuzatmayapman."

11. git add — staging

bash

$ git add README.md
$ git status
On branch main
No commits yet
Changes to be committed:
  new file:   README.md

Endi README.md staging area'da — commit'ga tayyor.

Variantlar

bash

$ git add fayl.txt        # bitta fayl
$ git add fayl1.txt fayl2.txt  # bir nechta
$ git add .               # hamma o'zgarishlarni
$ git add *.md            # barcha .md fayllar

12. git commit — saqlash

bash

$ git commit -m "Initial commit"
[main (root-commit) abc1234] Initial commit
 1 file changed, 1 insertion(+)
 create mode 100644 README.md

-m — commit message (xabar).

Commit message

Yaxshi commit message — kelajakda tushunarli:

"Add user login form" ✓
"Fix bug in payment system" ✓
"Update README" ✓

Yomon:

"asdf" ✗
"fixed" ✗
"changes" ✗

13. git log — tarix

bash

$ git log
commit abc1234... (HEAD -> main)
Author: Akmal Karimov <akmal@example.com>
Date:   Wed May 14 10:30:00 2026 +0500

    Initial commit

Variantlar:

bash

$ git log --oneline        # qisqa
$ git log --all --graph    # grafik
$ git log -5               # oxirgi 5 ta

14. Ish jarayonini ko'rib chiqamiz

bash

# 1. Fayl o'zgartirildi
$ echo "## Bo'limlar" >> README.md

# 2. Holatni tekshiramiz
$ git status
Changes not staged for commit:
  modified:   README.md

# 3. Add - staging
$ git add README.md

# 4. Holat
$ git status
Changes to be committed:
  modified:   README.md

# 5. Commit
$ git commit -m "Add sections to README"

# 6. Tarix
$ git log --oneline
def5678 Add sections to README
abc1234 Initial commit

Bu — klassik Git workflow.

15. git diff — o'zgarishlarni ko'rish

bash

$ echo "Yangi qator" >> README.md
$ git diff
diff --git a/README.md b/README.md
index abc..def
--- a/README.md
+++ b/README.md
@@ -1,2 +1,3 @@
 # Mening Loyiham
 ## Bo'limlar
+Yangi qator

- (qizil) — o'chirilgan + (yashil) — qo'shilgan

16. .gitignore — kuzatmaslik

Ba'zi fayllarni Git kuzatmasligi kerak:

Maxfiy fayllar (parol, API key)
Vaqtinchalik fayllar
Logfayllar
node_modules (JavaScript)
pycache (Python)

Maxsus fayl — .gitignore:

bash

$ touch .gitignore
$ nano .gitignore

Ichiga:

# Maxfiy
.env
config.json

# Vaqtinchalik
*.tmp
*.log

# Tizim fayllari
.DS_Store        # macOS
Thumbs.db        # Windows

# Dasturlash
node_modules/
__pycache__/
*.pyc

Saqlang. Endi Git bu fayllarni e'tiborga olmaydi.

17. git rm — Git'dan o'chirish

bash

$ git rm fayl.txt
$ git commit -m "Remove old file"

Fayl ham diskdan, ham Git'dan o'chiriladi.

Faqat Git'dan o'chirish (diskda qoldirish):

bash

$ git rm --cached fayl.txt

18. git mv — Git'da qayta nomlash

bash

$ git mv eski-nom yangi-nom
$ git commit -m "Rename file"

Yoki:

bash

$ mv eski yangi
$ git add yangi eski
$ git commit -m "..."

19. Branchlar (qisqacha — keyingi darsda batafsil)

Branch — alohida rivojlanish chizig'i. Yangi xususiyat ustida ishlash uchun.

bash

$ git branch              # branchlar ro'yxati
$ git branch yangi-feature # yangi branch yaratish
$ git checkout yangi-feature  # branchga o'tish
$ git checkout -b new     # ikkalasi birga
$ git checkout main       # main'ga qaytish
$ git branch -d yangi-feature  # branch o'chirish

20. Asosiy Git workflow

Har ish:

O'zgartirish
git status — nima o'zgarganini ko'rish
git add — staging
git commit — saqlash
Davom etish

21. Commit message qoidalari

Conventional Commits (mashhur standart)

<tur>: <qisqa tavsif>

Tur misollari:
feat:     yangi xususiyat
fix:      xato tuzatildi
docs:     hujjatlar
style:    formatlash (kod mantiqi o'zgarmadi)
refactor: refactoring
test:     test
chore:    boshqa (build, config va h.k.)

Misollar:

feat: add user login form
fix: correct calculation in payment system
docs: update README with installation steps
style: format code with prettier
refactor: extract validation logic to separate function
test: add unit tests for auth module
chore: update dependencies

Yaxshi commit

Imperativ ifoda: "Add", "Fix", "Update" (Past tense emas)
50 belgidan ko'p emas
Aniq — nima qildi
Qisqacha — uzun emas

22. Ko'p commit emas, mantiqiy commit

Yomon

1. asdf
2. fixed something
3. more changes
4. ...
5. final final FINAL

Yaxshi

1. feat: initialize project structure
2. feat: add user registration form
3. feat: implement password validation
4. fix: correct email format check
5. docs: add API documentation

Har commit — bitta mantiqiy o'zgarish. Bir vazifa — bir commit.

23. Git GUI dasturlari

Terminalsiz ham Git ishlatish mumkin:

Dastur	Tavsif
GitHub Desktop	Oson, GitHub bilan
GitKraken	Chiroyli, pulli versiya bor
Sourcetree	Bepul, Atlassian
VS Code Git	VS Code ichida (eng oson)
Tower	Mac uchun professional

Boshlovchi uchun

VS Code'ning Git integratsiyasi — eng oson. Source Control panel (chap tomonda).

Lekin terminal'ni o'rganing — chuqurroq tushunish uchun.

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Git o'rnatish va sozlash

Terminal'da:
bash
```
$ git --version
```
Agar yo'q — git-scm.com dan o'rnating.

Sozlang:

bash

$ git config --global user.name "Sizning ismingiz"
$ git config --global user.email "sizning@email.com"
$ git config --global init.defaultBranch main

Tekshiring:
bash
```
$ git config --global --list
```

Screenshot va Drive'ga yuklang.

Topshiriq 2 — Birinchi repo

bash

$ mkdir mening-birinchi-repo
$ cd mening-birinchi-repo
$ git init
$ echo "# Mening birinchi Git loyiham" > README.md
$ git status
$ git add README.md
$ git status
$ git commit -m "Initial commit"
$ git log

Har qadamdan keyin natijani daftarga yozing.

Topshiriq 3 — O'zgarishlar va commit'lar

Oldingi mening-birinchi-repo ichida:

README.md ichiga 3 ta yangi qator qo'shing:

bash

$ echo "## Talaba" >> README.md
$ echo "Akmal Karimov" >> README.md
$ echo "## Sana: $(date)" >> README.md

Status va diff'ni ko'ring:
bash
```
$ git status
$ git diff
```

Add va commit:

bash

$ git add README.md
$ git commit -m "docs: add student info and date"

Yana yangi fayl:

bash

$ echo "print('Salom')" > script.py
$ git status
$ git add script.py
$ git commit -m "feat: add hello script"

Tarix:
bash
```
$ git log --oneline
```

Topshiriq 4 — .gitignore

Yangi repo yarating: gitignore-test

bash

$ mkdir gitignore-test
$ cd gitignore-test
$ git init

Yarating quyidagi fayllar:

bash

$ echo "kod" > main.py
$ echo "maxfiy parol" > secret.env
$ echo "vaqtinchalik" > temp.tmp
$ echo "log" > app.log

.gitignore yarating:

*.env
*.tmp
*.log

Tekshiring:

bash

$ git status

secret.env, temp.tmp, app.log ko'rinmasligi kerak.

Topshiriq 5 — Conventional commits

5 ta turli commit yarating, har biri turli tur bilan:

bash

# 1. feat
$ echo "// Login funksiyasi" > login.js
$ git add login.js
$ git commit -m "feat: add login function"

# 2. fix
$ echo "// Tuzatildi" >> login.js
$ git add login.js
$ git commit -m "fix: correct login validation"

# 3. docs
$ echo "## Login" >> README.md
$ git add README.md
$ git commit -m "docs: document login API"

# 4. style
$ echo "// Formatlash" >> login.js
$ git add login.js
$ git commit -m "style: format login.js"

# 5. test
$ echo "// Test" > login.test.js
$ git add login.test.js
$ git commit -m "test: add login tests"

git log --oneline natijasini daftarga yozing.

Topshiriq 6 — VS Code Git

VS Code'da mening-birinchi-repo papkasini oching
Chap tomonda Source Control ikonkasi (tarmoqlanish belgisi)
README.md ichiga matn qo'shing
Source Control panel'da o'zgarishlarni ko'ring
Commit message yozing
Commit tugmasini bosing

VS Code ichida ham xuddi shu — lekin chiroyli interfeys bilan.

Screenshot Drive'ga.

Topshiriq 7 — Git history tahlil

Mavjud repo'ni tahlil:

bash

$ git log
$ git log --oneline
$ git log --all --graph --oneline
$ git log --author="Akmal"
$ git log --since="1 day ago"
$ git show <commit-hash>

Har buyruq natijasini ko'ring va daftarga sharhlang.

Topshiriq 8 — O'z loyihangiz

O'zingizning portfolio repo'ngiz:

bash

$ cd ~/Documents
$ mkdir akmal-portfolio
$ cd akmal-portfolio
$ git init

Yarating:

README.md — siz haqida
about.md — biografiya
projects.md — loyihalar
.gitignore — .DS_Store, *.tmp

Har faylga matn yozing.

Har faylni alohida commit qiling:

bash

$ git add README.md
$ git commit -m "feat: add portfolio README"

$ git add about.md
$ git commit -m "feat: add about page"

$ git add projects.md
$ git commit -m "feat: add projects list"

$ git add .gitignore
$ git commit -m "chore: add gitignore"

git log --oneline bilan tarixni ko'ring.

Keyingi darsda bu repo'ni GitHub'ga yuklashni o'rganamiz.

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Git	Versiya nazorati tizimi
VCS	Version Control System
Repository (repo)	Loyiha (Git tomonidan boshqariladi)
Working Directory	Hozir ishlayotgan papka
Staging Area	Commit'ga tayyor o'zgarishlar
Commit	Saqlangan o'zgarish
HEAD	Hozirgi pozitsiya
Branch	Tarmoq, rivojlanish chizig'i
`git init`	Yangi repo yaratish
`git status`	Hozirgi holat
`git add`	Staging'ga qo'shish
`git commit -m`	Saqlash
`git log`	Tarix
`git diff`	O'zgarishlarni ko'rish
`.gitignore`	Kuzatilmaydigan fayllar
Conventional Commits	feat, fix, docs va h.k.

Keyingi dars

11-dars: GitHub bilan ishlash →

10-dars: Git asoslari ​

1. Git nima? ​

2. Nima uchun Git kerak? ​

Muammo 1: Versiyalarni saqlash ​

Muammo 2: Hamkorlikda ishlash ​

Muammo 3: Xatoni orqaga qaytarish ​

Muammo 4: Branching ​

3. Git va GitHub farqi ​

4. Git tarixi ​

5. Git o'rnatish ​

Windows ​

macOS ​

Linux (Ubuntu) ​

Tekshirish ​

6. Git sozlash (birinchi marta) ​

Default branch ​

7. Git asosiy tushunchalari ​

8. Birinchi repository yaratish ​

9. git status — hozirgi holat ​

10. Birinchi fayl ​

11. git add — staging ​

Variantlar ​

12. git commit — saqlash ​

13. git log — tarix ​

14. Ish jarayonini ko'rib chiqamiz ​

15. git diff — o'zgarishlarni ko'rish ​

16. .gitignore — kuzatmaslik ​

17. git rm — Git'dan o'chirish ​

18. git mv — Git'da qayta nomlash ​

19. Branchlar (qisqacha — keyingi darsda batafsil) ​

20. Asosiy Git workflow ​

21. Commit message qoidalari ​

Conventional Commits (mashhur standart) ​

22. Ko'p commit emas, mantiqiy commit ​

23. Git GUI dasturlari ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​

10-dars: Git asoslari

1. Git nima?

2. Nima uchun Git kerak?

Muammo 1: Versiyalarni saqlash

Muammo 2: Hamkorlikda ishlash

Muammo 3: Xatoni orqaga qaytarish

Muammo 4: Branching

3. Git va GitHub farqi

4. Git tarixi

5. Git o'rnatish

Windows

macOS

Linux (Ubuntu)

Tekshirish

6. Git sozlash (birinchi marta)

Default branch

7. Git asosiy tushunchalari

8. Birinchi repository yaratish

9. git status — hozirgi holat

10. Birinchi fayl

11. git add — staging

Variantlar

12. git commit — saqlash

13. git log — tarix

14. Ish jarayonini ko'rib chiqamiz

15. git diff — o'zgarishlarni ko'rish

16. .gitignore — kuzatmaslik

17. git rm — Git'dan o'chirish

18. git mv — Git'da qayta nomlash

19. Branchlar (qisqacha — keyingi darsda batafsil)

20. Asosiy Git workflow

21. Commit message qoidalari

Conventional Commits (mashhur standart)

22. Ko'p commit emas, mantiqiy commit

23. Git GUI dasturlari

Darsdagi topshiriqlar

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Keyingi dars