9-dars: Terminal va buyruq qatori (Command Line)

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba terminal nima ekanligini tushunishi, asosiy buyruqlarni (cd, ls, pwd, mkdir, cp, mv, rm) bilishi va Git uchun terminalda ishlay olishi kerak.

1. Terminal nima?

Terminal (yoki Command Line, Shell, Console) — kompyuter bilan matn orqali muloqot qilish vositasi.

Sichqoncha va menyu yo'q. Faqat klaviatura orqali buyruq yozasiz.

Hayotda misol

GUI (oyna interfeysi) — restoran menyusi. Sichqoncha bilan tanlaysiz.

Terminal — restoran ofitsiantiga to'g'ridan-to'g'ri aytishingiz. Tezroq va aniqroq, lekin tilni bilish kerak.

2. Nima uchun terminal kerak?

Boshlovchi savol: "Kompyuter oddiygina ishlaydi-ku, terminal nima uchun?"

Sabablar:

Git va GitHub — terminal orqali ishlaydi
Dasturlash — kompilyatsiya, dasturni ishga tushirish
Tezlik — tajribali odam — sichqonchaga qaraganda 10x tez
Avtomatlashtirish — bir nechta vazifani birga
Server — uzoq kompyuterda ishlash
Maxsus vazifalar — GUI'da bo'lmaydigan narsalar

Foundation va keyingi yo'nalishlar (Mobile, Backend) — terminal doim ishlatiladi.

3. Terminal turlari

Windows

Command Prompt (CMD) — eski, kam funksiya
PowerShell — yangi, kuchli
Windows Terminal — modern, ko'p tab
Git Bash — Linux uslubidagi terminal (Git bilan keladi)
WSL (Windows Subsystem for Linux) — Windows ichida Linux muhiti

macOS

Terminal — sukut bo'yicha bor
iTerm2 — yaxshilangan (bepul yuklab olish mumkin)
Zsh — sukut bo'yicha shell (2019+)

Linux

Bash yoki Zsh — har distroda boshqacha
GNOME Terminal, Konsole, Terminator va h.k.

Tavsiya

Foundation kursida:

Windows — Git Bash (Git o'rnatishi bilan keladi)
macOS — Terminal (sukut bo'yicha)
Linux — Terminal

Hammasi bir xil buyruqlarni qabul qiladi.

4. Terminal ochish

Windows

Start menyu → "Git Bash" yoki "Terminal" yoki "PowerShell"
Yoki File Explorer'da papkada o'ng tugma → "Git Bash Here"

macOS

Cmd + Space → "Terminal" → Enter
Yoki Applications → Utilities → Terminal
Yoki Finder'da papkada o'ng tugma → "New Terminal at Folder"

Linux

Ctrl + Alt + T (Ubuntu)
Yoki menyudan "Terminal"

5. Terminal interfeysi

Ochilgandan keyin sizning oldingizda:

akmal@MacBook:~ $

Qism	Ma'no
`akmal`	Foydalanuvchi nomi
`@`	Belgi
`MacBook`	Kompyuter nomi
`~`	Hozirgi papka (~ = home papka)
`$`	Prompt belgisi (yoki `%` Zsh'da, `>` Windows'da)

Prompt — kompyuter siz buyruq berishingizni kutmoqda.

6. Birinchi buyruq: pwd

pwd — Print Working Directory — hozirgi papka qayerda?

bash

$ pwd
/Users/akmal

Hozir siz /Users/akmal papkada.

7. ls — papkadagi narsalar

ls — LiSt — papkadagi fayllar va papkalar.

bash

$ ls
Desktop  Documents  Downloads  Pictures  Music

ls bayroqlar

bash

$ ls -l       # batafsil ro'yxat
$ ls -a       # yashirin fayllar bilan (. bilan boshlanadigan)
$ ls -la      # ikkalasini birga
$ ls -lh      # batafsil + o'qish oson hajmlar (KB, MB)

ls -la natijasi

drwxr-xr-x  Akmal  4096   May 14 10:30  Documents
-rw-r--r--  Akmal   245   May 14 11:00  README.txt

Birinchi belgi:

d — directory (papka)
- — fayl

Keyingisi — huquqlar (rwx — read/write/execute).

8. cd — papkaga o'tish

cd — Change Directory — boshqa papkaga o'tish.

bash

$ cd Documents          # Documents'ga kirish
$ pwd
/Users/akmal/Documents

$ cd ..                 # bir qadam orqaga
$ pwd
/Users/akmal

$ cd /                  # ildiz papkaga (Mac/Linux)
$ cd ~                  # home papkaga
$ cd -                  # avvalgi joyga qaytish

Path turlari

Absolute path — ildizdan to'liq yo'l:

/Users/akmal/Documents/Foundation
C:\Users\Akmal\Documents\Foundation

Relative path — hozirgi joydan:

Documents/Foundation
../Documents
./README.md

Belgi	Ma'no
`~`	Home papka
`.`	Hozirgi papka
`..`	Yuqori papka (parent)
`/`	Ildiz papka

9. mkdir — yangi papka

mkdir — MaKe DIRectory.

bash

$ mkdir oquv-markazi
$ ls
oquv-markazi  Desktop  Documents

Bir nechta papka:

bash

$ mkdir oy1 oy2 oy3

Papka ichida papka:

bash

$ mkdir -p Foundation/3-oy/scratch

-p flag — kerak bo'lsa, oraliq papkalarni ham yaratadi.

10. touch — bo'sh fayl yaratish

bash

$ touch README.md
$ ls
README.md

Yoki bir nechta:

bash

$ touch fayl1.txt fayl2.txt fayl3.txt

11. cat — fayl tarkibini ko'rish

bash

$ cat README.md
# Bu mening loyiham
Bu birinchi qatordagi matn.

Faylni terminal'da ko'rsatadi.

Bir nechta fayl:

bash

$ cat fayl1.txt fayl2.txt

Ulanib ko'rinadi.

12. echo — matn chiqarish va faylga yozish

bash

$ echo "Salom dunyo!"
Salom dunyo!

Faylga yozish:

bash

$ echo "Birinchi qator" > fayl.txt
$ cat fayl.txt
Birinchi qator

$ echo "Ikkinchi qator" >> fayl.txt   # qo'shish (append)
$ cat fayl.txt
Birinchi qator
Ikkinchi qator

Belgi	Ma'no
`>`	Faylga yozish (ustiga yozadi)
`>>`	Faylga qo'shish

13. cp — nusxalash

cp — CoPy.

bash

$ cp fayl1.txt fayl2.txt        # fayl1 ni fayl2 deb nusxalash
$ cp fayl.txt papka/            # papkaga nusxalash
$ cp -r papka1 papka2           # papkani butunligicha

-r (recursive) — papka ichidagi hamma narsa bilan.

14. mv — ko'chirish va qayta nomlash

mv — MoVe.

bash

$ mv fayl1.txt fayl2.txt        # qayta nomlash
$ mv fayl.txt papka/            # boshqa papkaga
$ mv eski-nom yangi-nom         # papkani qayta nomlash

15. rm — o'chirish

rm — ReMove. Diqqat! O'chirilgan qaytarib bo'lmaydi (Korzina yo'q).

bash

$ rm fayl.txt                   # bitta fayl
$ rm fayl1.txt fayl2.txt        # bir nechta
$ rm -r papka                   # papka (ichidagi bilan)
$ rm -rf papka                  # majburiy o'chirish (juda ehtiyot bo'ling)

rm -rf

rm -rf / — butun diskni o'chiradi! Hech qachon bunday yozmang.

rm ehtiyot ishlating. Path'ni 3 marta tekshiring.

16. clear va exit

bash

$ clear     # ekranni tozalash
$ exit      # terminal'dan chiqish

Yoki Cmd + K (Mac) / Ctrl + L (Linux/Git Bash) — ekran tozalash.

17. man — qo'llanma

man — MANual.

bash

$ man ls    # ls buyrug'i haqida batafsil
$ man cp
$ man cd

Q klavishi bilan chiqish.

Yoki --help:

bash

$ ls --help
$ cp --help

18. history — buyruqlar tarixi

bash

$ history
1  cd Documents
2  ls
3  mkdir oquv-markazi
...

Eski buyruqni qayta ishga tushirish:

bash

$ !3        # 3-buyruq qayta
$ !!        # oxirgi buyruq qayta

Yoki strelka yuqoriga — oldingi buyruqlar.

19. wildcard — joker belgilar

bash

$ ls *.txt          # barcha .txt fayllar
$ rm *.tmp          # barcha .tmp o'chirish
$ cp data?.csv arxiv/  # data1.csv, data2.csv va h.k.

Belgi	Ma'no
`*`	Har qanday belgilar
`?`	Bitta belgi
`[abc]`	a, b yoki c

20. Pipe va Redirect

Pipe `|`

Bir buyruqning natijasini ikkinchisiga uzatish.

bash

$ ls -la | grep txt        # ls natijasidan txt'ni qidirish
$ cat file.txt | wc -l     # file qatorlar sonini sanash

Redirect

bash

$ ls > files.txt           # natijani faylga yozish
$ ls >> files.txt          # qo'shish
$ command < input.txt      # fayldan o'qish
$ command 2> errors.txt    # xatolarni faylga

21. Foydali buyruqlar

Buyruq	Vazifa
`whoami`	Foydalanuvchi nomi
`date`	Hozirgi sana va vaqt
`cal`	Kalendar
`which python`	Python qayerda?
`wc fayl.txt`	So'z, qator, belgi soni
`head fayl.txt`	Faylning birinchi 10 qatori
`tail fayl.txt`	Oxirgi 10 qator
`grep "so'z" fayl.txt`	Faylda so'z qidirish
`find . -name "*.txt"`	Fayl qidirish
`df -h`	Disk hajmi
`du -sh papka`	Papka hajmi
`ps`	Hozir ishlayotgan jarayonlar
`kill PID`	Jarayonni to'xtatish

22. Windows va Mac farqi

Mac/Linux	Windows CMD
`ls`	`dir`
`cd ..`	`cd ..`
`mkdir`	`mkdir`
`cp`	`copy`
`mv`	`move` / `rename`
`rm`	`del` / `rmdir`
`clear`	`cls`
`cat`	`type`
`pwd`	`cd`
`~` (home)	`%USERPROFILE%`

Git Bash

Windows'da Git Bash ishlatsangiz — Linux buyruqlari bilan ishlaydi. Foundation kursida shuni ishlating.

23. Terminal'da matn muharriri

nano (oddiy)

bash

$ nano fayl.txt

Matn yozing.

Ctrl + O — saqlash
Ctrl + X — chiqish

vim (kuchli, lekin qiyin)

bash

$ vim fayl.txt

i — yozish rejimi
Esc — chiqish
:wq — saqlab chiqish
:q! — saqlamasdan chiqish

Foundation uchun

Hozircha nano yetarli. Yoki — VS Code (kelajakda asosiy).

24. VS Code'ni terminal'dan ochish

bash

$ code .                # hozirgi papkani VS Code'da ochish
$ code fayl.txt         # bitta fayl

(VS Code o'rnatilgan bo'lsa)

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Birinchi buyruqlar

Terminalda quyidagi buyruqlarni bajaring va natijani daftarga yozing:

pwd — qayerda turibsiz?
ls — nimalar bor?
whoami — kim siz?
date — bugun nima sana?
clear — ekranni tozalang
history — oldingi buyruqlar

Topshiriq 2 — Papka tuzilmasi

Terminal orqali quyidagi tuzilmani yarating:

Foundation/
├── 3-oy/
│   ├── darslar/
│   ├── uy-vazifalari/
│   └── loyihalar/
│       └── scratch/
└── README.md

Buyruqlar:

bash

$ mkdir -p Foundation/3-oy/darslar
$ mkdir -p Foundation/3-oy/uy-vazifalari
$ mkdir -p Foundation/3-oy/loyihalar/scratch
$ touch Foundation/README.md

Tekshiring:

bash

$ ls -R Foundation

Daftarga natijani yozing.

Topshiriq 3 — Fayl bilan ishlash

bash

$ cd Foundation
$ echo "# Foundation Portfolio" > README.md
$ echo "## Talaba: [Sizning ismingiz]" >> README.md
$ echo "## Sana: $(date)" >> README.md
$ cat README.md

Natija nima ko'rinadi? Daftarga yozing.

Yana:

bash

$ cd 3-oy/loyihalar/scratch
$ touch loyiha1.sb3 loyiha2.sb3 loyiha3.sb3
$ ls

Topshiriq 4 — Nusxalash va ko'chirish

bash

$ cd Foundation
$ cp README.md README-backup.md
$ ls
$ mv README-backup.md backup.md
$ ls
$ mkdir backups
$ mv backup.md backups/
$ ls
$ ls backups/

Har qadamdan keyin ls qiling. Natijani daftarga yozing.

Topshiriq 5 — Qidiruv va grep

Find — fayllarni topish:

bash

$ find ~/Documents -name "*.txt"

Documents'da barcha .txt fayllar.

Grep — matn qidirish:

bash

$ echo "Salom dunyo!" > test.txt
$ echo "Salom Akmal" >> test.txt
$ echo "Xayrlashish" >> test.txt
$ grep "Salom" test.txt

Natija:

Salom dunyo!
Salom Akmal

Pipe bilan birga:

bash

$ ls -la | grep "txt"

Daftarga natijalarni yozing.

Topshiriq 6 — Wildcard mashqi

bash

$ mkdir wildcard-test
$ cd wildcard-test
$ touch fayl1.txt fayl2.txt fayl3.txt
$ touch image1.jpg image2.jpg
$ touch data.csv

$ ls *.txt          # barcha txt
$ ls *.jpg          # barcha jpg
$ ls fayl?.txt      # ? — bitta belgi
$ ls f*             # f bilan boshlanadigan

Har buyruq natijasini daftarga yozing.

Tozalash:

bash

$ cd ..
$ rm -r wildcard-test

Topshiriq 7 — Nano matn muharriri

bash

$ nano mening-eslatma.md

Ichiga yozing:

# Terminal — birinchi tajriba

Bugun terminal bilan tanishdim.
Asosiy buyruqlar:
- pwd
- ls
- cd
- mkdir
- touch
- cat
- cp, mv, rm

Ctrl + O — saqlash
Ctrl + X — chiqish

Tekshiring:

bash

$ cat mening-eslatma.md

Topshiriq 8 — Disk va papka hajmi

bash

$ df -h              # disklar va hajmi
$ du -sh ~/Documents # Documents hajmi
$ du -sh ~/Desktop   # Desktop hajmi
$ du -sh ~/Downloads # Downloads hajmi

Daftarga yozing:

Asosiy diskingiz qancha to'lgan?
Eng katta papka qaysi?
Qancha bo'sh joy qoldi?

Topshiriq 9 — VS Code o'rnatish va terminal'dan ochish

code.visualstudio.com saytidan VS Code yuklang
O'rnating
Terminal'da:

bash

$ code --version
$ cd ~/Foundation
$ code .

VS Code ochildi? Endi VS Code ichidan ham terminal ochish mumkin:

View → Terminal (yoki Ctrl + ` )

VS Code o'rnatilganligini Drive'ga screenshot bilan yuklang.

Topshiriq 10 — Cheat sheet

Daftarga 20 ta terminal buyrug'ini yozib chiqing:

1. pwd          — hozirgi papka
2. ls           — papkadagi narsalar
3. ls -la       — batafsil
4. cd <papka>   — papkaga o'tish
5. cd ..        — yuqoriga
6. cd ~         — home papkaga
...
20. exit        — terminal'dan chiqish

Har birini eslab qoling — keyingi darslar uchun majburiy.

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Terminal / CLI / Shell	Buyruq qatori interfeysi
Bash / Zsh	Unix shell turlari
PowerShell / CMD	Windows shell
Git Bash	Windows'da Linux uslubidagi shell
Prompt	`$` yoki `%` belgisi
pwd	Hozirgi papka
ls / dir	Papkadagi narsalar
cd	Papkaga o'tish
mkdir	Papka yaratish
touch	Bo'sh fayl
cat	Fayl ko'rish
echo	Matn chiqarish
cp	Nusxalash
mv	Ko'chirish / qayta nomlash
rm	O'chirish
man / --help	Yordam
history	Buyruqlar tarixi
*wildcard (``, `?`)**	Joker belgi
pipe (`\|`)	Buyruqlar zanjiri
redirect (`>`, `>>`)	Faylga yozish
nano / vim	Matn muharrirlari

Keyingi dars

10-dars: Git asoslari →

9-dars: Terminal va buyruq qatori (Command Line) ​

1. Terminal nima? ​

2. Nima uchun terminal kerak? ​

3. Terminal turlari ​

Windows ​

macOS ​

Linux ​

4. Terminal ochish ​

Windows ​

macOS ​

Linux ​

5. Terminal interfeysi ​

6. Birinchi buyruq: pwd ​

7. ls — papkadagi narsalar ​

ls bayroqlar ​

8. cd — papkaga o'tish ​

Path turlari ​

9. mkdir — yangi papka ​

Bir nechta papka: ​

Papka ichida papka: ​

10. touch — bo'sh fayl yaratish ​

11. cat — fayl tarkibini ko'rish ​

12. echo — matn chiqarish va faylga yozish ​

13. cp — nusxalash ​

14. mv — ko'chirish va qayta nomlash ​

15. rm — o'chirish ​

16. clear va exit ​

17. man — qo'llanma ​

18. history — buyruqlar tarixi ​

19. wildcard — joker belgilar ​

20. Pipe va Redirect ​

Pipe | ​

Redirect ​

21. Foydali buyruqlar ​

22. Windows va Mac farqi ​

23. Terminal'da matn muharriri ​

nano (oddiy) ​

vim (kuchli, lekin qiyin) ​

24. VS Code'ni terminal'dan ochish ​

Darsdagi topshiriqlar ​

Asosiy tushunchalar (lug'at) ​

Keyingi dars ​

9-dars: Terminal va buyruq qatori (Command Line)

1. Terminal nima?

2. Nima uchun terminal kerak?

3. Terminal turlari

Windows

macOS

Linux

4. Terminal ochish

Windows

macOS

Linux

5. Terminal interfeysi

6. Birinchi buyruq: pwd

7. ls — papkadagi narsalar

ls bayroqlar

8. cd — papkaga o'tish

Path turlari

9. mkdir — yangi papka

Bir nechta papka:

Papka ichida papka:

10. touch — bo'sh fayl yaratish

11. cat — fayl tarkibini ko'rish

12. echo — matn chiqarish va faylga yozish

13. cp — nusxalash

14. mv — ko'chirish va qayta nomlash

15. rm — o'chirish

16. clear va exit

17. man — qo'llanma

18. history — buyruqlar tarixi

19. wildcard — joker belgilar

20. Pipe va Redirect

Pipe `|`

Redirect

21. Foydali buyruqlar

22. Windows va Mac farqi

23. Terminal'da matn muharriri

nano (oddiy)

vim (kuchli, lekin qiyin)

24. VS Code'ni terminal'dan ochish

Darsdagi topshiriqlar

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Keyingi dars