5-dars: Scratch — tanishuv va birinchi loyiha

Dars haqida

Davomiyligi: 90 daqiqa Maqsad: Talaba Scratch interfeysini tanishi, sprite, stage, blok turlari bilan ishlay olishi va oddiy animatsiya yarata olishi kerak.

1. Scratch nima?

Scratch — vizual dasturlash dasturi. MIT Media Lab tomonidan bolalar va boshlovchilar uchun yaratilgan.

Asosiy g'oya: dasturlash — bloklarni sudrash orqali. Sintaksis xato yo'q.

Sayt: scratch.mit.edu

Scratch kim uchun?

• 8 yoshli bola — birinchi dasturlash darsi
• 25 yoshli katta odam — kompyuter mantiqini tushunish
• 50 yoshli o'qituvchi — talabalariga o'rgatish

Hammasi uchun. CS50'da Harvard talabalari ham Scratch'dan boshlaydi.

2. Nima uchun Scratch'dan boshlaymiz?

Aspekt	Scratch	Real kod
Boshlash	5 daqiqada	Soatlar / kunlar
Xato	Vizual	Murakkab xabarlar
Natija	Darrov	Kompilatsiya, debug
Mantiq	Bloklar	Tekst

Scratch'da o'rgangan tushunchalar — C, Python, JavaScript'da xuddi shu (faqat boshqacha yoziladi).

3. Scratch akkaunt yaratish

1. scratch.mit.edu ga kiring
2. Join Scratch tugmasi
3. Username, parol
4. Tug'ilgan oy va yil
5. Davlat
6. Email
7. Tasdiqlash

Akkauntsiz ham mumkin

Sign in kerak emas — Create tugmasini bossangiz darrov dasturlashingiz mumkin. Lekin saqlash uchun akkaunt kerak.

4. Scratch interfeysi

Asosiy joylar

┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Tab'lar: Code | Costumes | Sounds                       │
├──────────────┬───────────────────────┬─────────────────┤
│              │                       │                 │
│   Bloklar    │     Kod maydoni       │     STAGE       │
│   palitra    │     (sudrab tashlash) │  (ekran)        │
│              │                       │                 │
│              │                       ├─────────────────┤
│              │                       │  Sprites        │
│              │                       │                 │
└──────────────┴───────────────────────┴─────────────────┘

1. Stage (sahna)

Stage — ekran. Bu yerda spritelar yashaydi va harakatlanadi.

• O'lcham: 480 × 360 pixel
• Koordinatalar: X (chap-o'ng), Y (past-yuqori)
• Markaz: (0, 0)
• Chap chet: X = -240, o'ng chet: X = 240
• Past chet: Y = -180, yuqori chet: Y = 180

2. Sprite

Sprite — Scratch'dagi personaj yoki ob'ekt. Mushuk, qush, mashina va h.k.

Sukut bo'yicha — mushuk (Scratch Cat).

3. Backdrop

Backdrop — Stage'ning foni. Toza oq, ko'cha, kosmik fon va h.k.

4. Bloklar palitra

Chap tomonda rang-barang bloklar. Har rang — bir turdagi vazifa:

5. Asosiy bloklar

Motion (ko'k) — harakat

move 10 steps           →  10 piksel oldinga
turn ↻ 15 degrees       →  15 daraja aylanish
go to x:0 y:0           →  markazga
glide 1 sec to x:0 y:0  →  silliq harakat

Looks (siyohrang) — ko'rinish

say "Salom!" for 2 secs    →  matn balonchasi
think "..." for 2 secs     →  o'ylash balonchasi
switch costume to ...      →  kostyumni o'zgartirish
next costume               →  keyingi kostyum
change size by 10          →  o'lchamni o'zgartirish

Sound (pushti) — tovush

play sound Meow            →  ovoz chalish
play sound Meow until done →  ovoz tugaguncha kut
change volume by -10       →  ovozni pasaytirish

Events (sariq) — hodisalar

when 🟢 clicked            →  yashil bayroq bosilganda
when key pressed           →  klavish bosilganda
when this sprite clicked   →  sprite bosilganda

Control (to'q sariq) — boshqaruv

wait 1 seconds             →  kutish
repeat 10                  →  10 marta takrorlash
forever                    →  cheksiz takrorlash
if <shart> then            →  shart
if <shart> then ... else   →  shart else bilan

6. Birinchi loyiha: Salom dunyo

Vazifa: Mushuk yashil bayroq bosilganda "Salom!" deydi.

Qadamlar

1. Code tab'da turing
2. Events kategoriyasidan when 🟢 clicked blokini sudrang
3. Looks kategoriyasidan say "Hello!" for 2 secs blokini ulang
4. "Hello!" ni "Salom!" qiling
5. Yuqorida yashil bayroq ni bosing — mushuk gapiradi!

when 🟢 clicked
    say "Salom!" for 2 secs

7. Sprite qo'shish

Sprite paneli (o'ng past) → kichik mushuk + belgisi:

• Choose a Sprite — galereyadan tanlash
• Paint — o'zingiz chizish
• Surprise — tasodifiy
• Upload — fayldan yuklash

Yuzlab tayyor spritelar: hayvonlar, odamlar, narsalar.

8. Sprite o'chirish va o'zgartirish

• O'chirish: sprite ustida o'ng tugma → Delete
• Nomini o'zgartirish: sprite ustida bosing → yuqorida nomini o'zgartiring
• O'lchami: Sprite ostida Size raqami
• Joyi: x va y raqamlari

9. Costume (kostyum)

Bir sprite bir nechta kostyumga ega bo'lishi mumkin.

Costumes tab → kostyumlar ro'yxati.

Mushukda 2 ta kostyum:

• costume1 — turibdi
• costume2 — yurmoqda

Animatsiya: kostyumlarni ketma-ket o'zgartirish.

when 🟢 clicked
forever
    next costume
    wait 0.2 seconds

Mushuk to'xtovsiz "yurib" turadi.

10. Stage backdrop

Stage paneli (o'ng past, chap pastdagi) → Choose a Backdrop

Yuzlab fonlar: maktab, park, kosmos, dengiz, bo'sh xona.

11. Birinchi animatsiya — mushuk yurmoqda

when 🟢 clicked
forever
    move 10 steps
    next costume
    wait 0.1 seconds
    if on edge, bounce

Tushuntirish:

1. Yashil bayroq bosilganda
2. Cheksiz takrorlash:
   • 10 piksel oldinga
   • Kostyumni o'zgartir (animatsiya)
   • 0.1 sekund kut
   • Agar chetga yetsa — qaytib aylan

12. Koordinatalar tushunchasi

              Y = +180
                ↑
                |
                |
X = -240 ←——————+——————→ X = +240
                |
                |
                ↓
              Y = -180

Misol:

• go to x:0 y:0 — markaz
• go to x:200 y:0 — o'ng tomon
• go to x:-200 y:0 — chap tomon
• go to x:0 y:150 — yuqori
• go to x:0 y:-150 — past

13. Bir nechta sprite

Vazifa: mushuk va qush — birga harakatlanadi.

1. Add Sprite → Bird (qush)
2. Har sprite uchun alohida kod:

Mushuk uchun:

when 🟢 clicked
    go to x:-150 y:0
    forever
        move 5 steps
        if on edge, bounce

Qush uchun:

when 🟢 clicked
    go to x:150 y:100
    forever
        move 8 steps
        if on edge, bounce

Yashil bayroq bosilganda — ikkalasi ham harakat qiladi.

14. Sprite o'zaro gaplashish

Mushuk:

when 🟢 clicked
    say "Salom!" for 2 secs
    wait 2 seconds
    say "Qanday ishlar?" for 2 secs

Qush:

when 🟢 clicked
    wait 2 seconds
    say "Salom mushuk!" for 2 secs
    wait 2 seconds
    say "Yaxshi, sen-chi?" for 2 secs

Vaqtni to'g'ri sozlasangiz — suhbat ko'rinadi.

15. Save va Share

Save (saqlash)

File → Save now

Loyiha sizning akkauntingizga saqlanadi.

Share (ulashish)

Yuqorida Share tugmasi — boshqa odamlar ko'rishi mumkin.

Havola olish: See project page → URL ni nusxalash.

Download (yuklab olish)

File → Save to your computer → .sb3 fayl

Boshqa kompyuterda ham ochish mumkin.

16. Scratch'da loyihalar ko'rish

scratch.mit.edu ning bosh sahifasida — boshqalarning loyihalari.

• Featured — eng yaxshilari
• Most Loved — eng sevimli
• Most Remixed — boshqalar tomonidan o'zgartirilgan

Remix — boshqa loyihani o'zingizniki sifatida o'zgartirish (qonuniy).

Inside ko'rish — kodni ko'rib o'rganish.

Boshqalardan o'rganing

Yaxshi loyihalarni oching — kod qanday yozilganini ko'ring.

Hamma yangi narsa mavjudni o'zgartirishdan boshlanadi.

Darsdagi topshiriqlar

Topshiriq 1 — Akkaunt va birinchi loyiha

1. scratch.mit.edu da akkaunt yarating
2. Create tugmasini bosing
3. Quyidagi kodni mushukka qo'shing:

when 🟢 clicked
    say "Salom! Mening ismim [ismingiz]" for 3 secs
    say "Bugun Scratch o'rganamiz" for 3 secs
    play sound Meow
    say "Tugadi!" for 2 secs

4. Loyihani saqlang: 1-tanishuv
5. Havolani Drive'ga yozing

Topshiriq 2 — Mushuk yurmoqda

Mushukni ekran bo'ylab yuradigan animatsiya:

when 🟢 clicked
    go to x:-200 y:0
    forever
        move 5 steps
        next costume
        wait 0.1 seconds
        if on edge, bounce

Backdrop — park yoki ko'cha tanlang.

Saqlang: 2-mushuk-yuradi

Topshiriq 3 — Suhbat

Mushuk va Bird (qush) sprite'lar bir-biri bilan suhbatlashadi.

Kamida 6 ta xabar (3 mushuk, 3 qush).

Vaqtni to'g'ri sozlang — birin-ketin gapirishlari.

Saqlang: 3-suhbat

Topshiriq 4 — Sayyora sayohati

Backdrop'ni o'zgartiring — kosmos.

3 ta sprite:

1. Raketa
2. Sayyora
3. Yulduzcha

Animatsiya:

• Raketa pastdan yuqoriga uchadi
• Sayyora aylanadi (turn block)
• Yulduzcha o'lchamini o'zgartirib turadi (kichikdan kattaga)

Saqlang: 4-kosmos

Topshiriq 5 — Animatsiya: ovqat tayyorlash

4 sahnali animatsiya:

1. Oshpaz (sprite) — oshxonada
2. Sabzavotlarni qozonga sol
3. Pishirish (vaqt o'tadi)
4. Ovqat tayyor — taqdim qil

Backdrop o'zgarishi:

• Sahna 1: bo'sh oshxona
• Sahna 2: oshxona + sabzavotlar
• Sahna 3: pishyapti
• Sahna 4: stol ustida ovqat

(Costumes va Backdrop'larni ishlatish)

Saqlang: 5-ovqat

Topshiriq 6 — Boshqalarni ko'rib o'rganing

1. Scratch bosh sahifasi → Most Loved
2. 3 ta loyihani oching
3. Har birida See inside orqali kodni ko'ring
4. Bitta Remix qiling — o'zgartiring
5. Saqlang: 6-remix

Daftarga yozing:

• Qaysi loyiha yoqdi?
• Kim qanday yondashgan?
• Siz nima o'zgartirdingiz?

Topshiriq 7 — O'z sprite'ingiz

O'z sprite'ingizni chizing:

1. Add Sprite → Paint
2. Chizish vositalari bilan o'zingizning sprite chizing
3. Kamida 2 ta costume chizing (animatsiya uchun)
4. Stage'ga qo'shing
5. Yurish animatsiyasini bering

Saqlang: 7-shaxsiy-sprite

Asosiy tushunchalar (lug'at)

Termin	Qisqacha izoh
Scratch	Vizual dasturlash dasturi
Sprite	Personaj yoki ob'ekt
Stage	Sahna (ekran)
Backdrop	Stage'ning foni
Costume	Sprite'ning ko'rinishlari (animatsiya uchun)
Block	Kod bloki (sudrab tashlanadi)
Motion	Harakat bloklari (ko'k)
Looks	Ko'rinish bloklari (siyohrang)
Sound	Tovush bloklari
Events	Hodisalar (sariq)
Control	Boshqaruv (to'q sariq)
X, Y koordinata	Stage'da pozitsiya
Green flag	Yashil bayroq — boshlash
Remix	Boshqa loyihani o'zgartirish
.sb3	Scratch fayl formati

Keyingi dars

6-dars: Scratch — events va motion bloklari →